Diz artroskopisi, diz eklemine açılan 0,5-1 cm'lik birkaç küçük kesiden ince bir kamera (artroskop) ve özel aletler sokularak eklemin içinin görüntülendiği ve tedavi edildiği ameliyattır. Halk arasında "kapalı diz ameliyatı" olarak bilinir. Menisküs yırtığı, ön çapraz bağ kopması, kıkırdak hasarı ve eklem içindeki serbest cisimler en sık uygulama alanlarıdır.
Artroskopi kelimesi "eklemin içine bakmak" anlamına gelir. Kamera görüntüsü ameliyathanedeki ekrana büyütülmüş olarak yansır; cerrah eklemi büyük bir kesi açmadan inceler ve gereken onarımı aynı seansta yapar. Bu nedenle artroskopi hem tanı hem de tedavi aracı olarak kullanılır.
Bu sayfada diz artroskopisinin hangi durumlarda gerektiğini, ameliyat günü neler yaşandığını, anestezi seçeneklerini, iyileşme takvimini ve olası riskleri bulacaksınız. Ayrıca artroskopinin her diz ağrısına çözüm olmadığını, özellikle diz kireçlenmesinde neden rutin olarak önerilmediğini de açıklıyoruz.
- Diz Artroskopisi Nedir ve Açık Ameliyattan Farkı Nedir?
- Kapalı Diz Ameliyatının Avantajları Nelerdir?
- Diz Artroskopisi Hangi Durumlarda Yapılır?
- Menisküs Yırtığı
- Ön Çapraz Bağ Kopması
- Kıkırdak Hasarı
- Serbest Cisim (Eklem Faresi)
- Diğer Durumlar
- Artroskopi Diz Kireçlenmesinde Neden Rutin Olarak Önerilmez?
- Diz Artroskopisi Öncesinde Hangi Tetkikler Yapılır?
- Ameliyata Nasıl Hazırlanmalısınız?
- Diz Artroskopisi Nasıl Yapılır?
- Ameliyatın Adımları
- Diz Artroskopisinde Hangi Anestezi Kullanılır?
- Diz Artroskopisi Sonrası İyileşme Ne Kadar Sürer?
- İlk İki Hafta Nelere Dikkat Etmelisiniz?
- Fizik Tedavi Gerekli mi?
- Diz Artroskopisinin Riskleri Nelerdir?
- Diz Artroskopisi ile Ameliyatsız Tedavi Nasıl Karşılaştırılır?
- Diz Artroskopisi Sonrası Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
- Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
- Doç. Dr. Selahattin Özyürek'in Bu Konudaki Çalışmaları
- Kaynaklar
- Sık Sorulan Sorular
Diz Artroskopisi Nedir ve Açık Ameliyattan Farkı Nedir?
Diz artroskopisi, eklemi tamamen açmadan kamera ve ince aletlerle yapılan minimal invaziv bir cerrahidir. Açık ameliyata göre kesiler küçüktür, yumuşak doku hasarı daha azdır ve hastaların çoğu aynı gün veya ertesi gün taburcu olur. Ancak "kapalı" olması, içeride yapılan onarımın küçük olduğu anlamına gelmez; iyileşme süresini asıl yapılan işlem belirler.
Açık cerrahide dizin önüne daha uzun bir kesi yapılır ve eklem doğrudan görülerek çalışılır. Protez ameliyatı, bazı kırık tespitleri ve kemik düzeltme ameliyatları (osteotomi) hâlâ açık yapılır. Artroskopi ise eklemin içindeki yumuşak yapılara (menisküs, bağlar, kıkırdak, eklem zarı) ulaşmak için tercih edilen yöntemdir.
Ameliyat sırasında eklemin içi steril sıvı ile doldurulur. Bu sıvı eklem boşluğunu genişletir, görüntüyü netleştirir ve kanamayı temizler. Cerrah bir kesiden kamerayı, diğer kesilerden ise tıraşlayıcı, makas, dikiş aletleri gibi araçları kullanır.
Kapalı Diz Ameliyatının Avantajları Nelerdir?
- Küçük kesiler sayesinde yara izi daha az belirgindir.
- Çevre kaslar ve eklem kapsülü daha az zedelenir.
- Ameliyat sonrası ağrı açık cerrahiye kıyasla genellikle daha hafiftir.
- Eklemin tüm bölümleri (iç ve dış bölme, diz kapağı arkası, çapraz bağlar) tek seansta incelenebilir.
- Hareket ve yürüme egzersizlerine erken başlanabilir.
Diz Artroskopisi Hangi Durumlarda Yapılır?
Diz artroskopisi en sık mekanik belirtiler veren menisküs yırtıklarında, ön çapraz bağ rekonstrüksiyonunda, sınırlı kıkırdak hasarlarında ve eklem içindeki serbest cisimlerin çıkarılmasında yapılır. Karar; muayene, MR bulguları, hastanın yaşı, aktivite düzeyi ve ameliyatsız tedaviye verdiği yanıt birlikte değerlendirilerek verilir.
Menisküs Yırtığı
Menisküs, uyluk ve kaval kemiği arasında yük dağıtan C şeklindeki kıkırdak yastıktır. Genç ve aktif kişilerde genellikle dönme hareketiyle oluşan travmatik yırtıklar, ileri yaşta ise dokunun yıpranmasıyla oluşan dejeneratif yırtıklar görülür. Dizde takılma, kilitlenme veya tam açılamama gibi mekanik belirtiler varsa artroskopi gündeme gelir.
Artroskopide yırtığın tipine ve kanlanmasına göre ya dikiş ile onarım yapılır ya da yalnızca hasarlı kısım düzeltilerek sağlam doku korunur (parsiyel menisektomi). Uygun yırtıklarda onarım tercih edilir, çünkü menisküs dokusunu korumak uzun vadede kıkırdağı korumaya yardımcı olur. Ayrıntılar için menisküs yırtığı sayfamıza bakabilirsiniz.
Ön Çapraz Bağ Kopması
Ön çapraz bağ (ÖÇB), dizin öne kaymasını ve dönme sırasında boşalmasını engelleyen ana bağdır. Futbol, basketbol, kayak gibi ani yön değiştirmeli sporlarda kopabilir. Spora dönmek isteyen, dizinde boşalma hissi yaşayan veya eşlik eden menisküs yırtığı olan hastalarda bağ, kişinin kendi tendonundan alınan bir greftle artroskopik olarak yeniden oluşturulur.
ÖÇB ameliyatı artroskopinin en kapsamlı uygulamalarından biridir ve iyileşmesi aylar sürer. Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi ön çapraz bağ kopması sayfasında yer alıyor.
Kıkırdak Hasarı
Eklem kıkırdağı, kemik uçlarını kaplayan kaygan dokudur ve kendi kendine iyileşme kapasitesi sınırlıdır. Travma veya osteokondritis dissekans gibi nedenlerle oluşan sınırlı, iyi tanımlanmış kıkırdak hasarlarında artroskopik olarak gevşek parçalar temizlenebilir, mikrokırık gibi kemik iliği uyarıcı teknikler uygulanabilir ya da uygun hastalarda kıkırdak onarım yöntemleri planlanabilir. Bu yaklaşım, yaygın kireçlenmeden farklıdır. Daha fazla bilgi için kıkırdak zedelenmesi sayfamızı okuyabilirsiniz.
Serbest Cisim (Eklem Faresi)
Kopan bir kıkırdak veya kemik parçası eklemin içinde serbestçe dolaşabilir. Bu parça zaman zaman iki kemik arasına sıkışarak ani kilitlenme ve keskin ağrıya yol açar. Serbest cisimlerin artroskopik yolla çıkarılması, belirtileri belirgin biçimde azaltabilen basit ve etkili bir işlemdir.
Diğer Durumlar
- Eklem zarının iltihaplı büyümesi (sinovit) ve tanı için doku örneği alınması
- Diz kapağının dengesizliğine yönelik bazı bağ onarımları
- Eklem içi enfeksiyonda yıkama ve temizlik
- Eklem içine uzanan bazı kırıkların artroskopi yardımıyla tespiti
- Ameliyat sonrası gelişen eklem sertliğinde yapışıklıkların açılması
Artroskopi Diz Kireçlenmesinde Neden Rutin Olarak Önerilmez?
Diz kireçlenmesinde (osteoartrit) sorun, eklem kıkırdağının yaygın biçimde incelmesidir. Artroskopik yıkama ve temizlik bu süreci geri çevirmez. Yüksek kaliteli çalışmalar, yalnızca kireçlenmeye bağlı ağrısı olan hastalarda bu işlemin egzersiz ve ameliyatsız tedaviden anlamlı biçimde üstün olmadığını göstermiştir; bu nedenle uluslararası kılavuzlar rutin kullanımını önermez.
2017'de BMJ'de yayımlanan klinik uygulama kılavuzu, dejeneratif diz hastalığı olan hastaların büyük çoğunluğunda artroskopinin önerilmemesi yönünde güçlü bir tavsiye vermiştir. Bu tavsiye, mekanik kilitlenmesi olmayan ve kireçlenme zemininde orta yaş üstü hastalarda görülen dejeneratif menisküs yırtıklarını da kapsar.
Bu, kireçlenmesi olan birinin hiçbir zaman artroskopi olmayacağı anlamına gelmez. Örneğin dizi gerçek anlamda kilitleyen bir serbest cisim veya yer değiştirmiş bir menisküs parçası varsa artroskopi yine düşünülebilir. Ancak ağrının ana nedeni kireçlenmeyse önce kilo kontrolü, kas güçlendirme egzersizleri, ilaç ve enjeksiyon seçenekleri, gerektiğinde tibial osteotomi veya diz protezi gibi farklı cerrahi yollar değerlendirilir. Bu konuyu diz kireçlenmesi sayfamızda ayrıntılı ele alıyoruz.
Diz Artroskopisi Öncesinde Hangi Tetkikler Yapılır?
Ameliyat kararı öncesinde ortopedik muayene, diz grafisi ve çoğu durumda manyetik rezonans (MR) görüntüleme yapılır. Ameliyata hazırlık için kan tetkikleri ve gerekirse EKG istenir; anestezi uzmanı hastayı değerlendirir. Kullanılan ilaçlar, özellikle kan sulandırıcılar, önceden hekime bildirilmelidir.
Muayenede dizin hareket açıklığı, bağ gevşekliği, menisküs testleri ve şişlik değerlendirilir. Röntgen kemik yapısını ve kireçlenme derecesini gösterir; MR ise menisküs, bağ ve kıkırdak gibi yumuşak dokuları ortaya koyar. MR bulgusu tek başına ameliyat nedeni değildir. Görüntüdeki bulgu ile hastanın şikâyetinin örtüşmesi gerekir.
Ameliyata Nasıl Hazırlanmalısınız?
- Anestezi ekibinin söylediği süre boyunca aç kalın (genellikle 6-8 saat).
- Kan sulandırıcı, romatizma ilacı veya bitkisel takviye kullanıyorsanız hangisinin ne zaman bırakılacağını sorun.
- Bacakta yara, sivilce veya enfeksiyon varsa ameliyat öncesinde bildirin.
- Koltuk değneği kullanmayı önceden deneyin; eve dönüşte yanınızda biri bulunsun.
- Evde sık kullandığınız eşyaları kolay ulaşılır yerlere taşıyın.
Diz Artroskopisi Nasıl Yapılır?
İşlem ameliyathanede, anestezi altında yapılır. Dizin ön tarafına genellikle iki, bazen üç veya daha fazla küçük kesi açılır. Bir kesiden kamera, diğerinden aletler sokulur; eklem steril sıvıyla şişirilir, tüm bölümler sistematik olarak incelenir ve gereken onarım yapılır. Basit işlemler 30-60 dakika sürerken bağ rekonstrüksiyonu daha uzun sürebilir.
Ameliyatın Adımları
- Anestezi uygulanır ve bacak steril şekilde örtülür.
- Diz kapağının alt kısmının iki yanından küçük giriş kesileri yapılır.
- Artroskop eklemin içine yerleştirilir, eklem serum fizyolojik ile doldurulur.
- Diz kapağının arkası, iç ve dış bölme, menisküsler, çapraz bağlar ve eklem zarı sırayla incelenir.
- Bulunan soruna göre onarım, temizleme, dikiş veya greft yerleştirme yapılır.
- Eklem yıkanır, kesiler bir iki dikişle veya bantla kapatılır ve bandaj uygulanır.
Diz Artroskopisinde Hangi Anestezi Kullanılır?
Diz artroskopisi genel anestezi veya belden uyuşturma (spinal ya da epidural anestezi) ile yapılabilir. Seçim; hastanın genel sağlık durumu, yapılacak işlemin süresi, anestezi uzmanının değerlendirmesi ve hastanın tercihi birlikte göz önüne alınarak yapılır. Ameliyat sonrası ağrıyı azaltmak için ek sinir blokları da uygulanabilir.
Belden uyuşturmada hasta uyanık kalabilir veya hafif sedasyonla uyutulabilir; bazı hastalar ekrandan ameliyatı izlemek ister. Genel anestezide hasta tamamen uyur. Her iki yöntemin de kendine özgü riskleri vardır ve bunlar ameliyat öncesi anestezi görüşmesinde ayrıntılı olarak konuşulur.
Diz Artroskopisi Sonrası İyileşme Ne Kadar Sürer?
İyileşme süresi, artroskopi sırasında yapılan işleme göre değişir. Yalnızca menisküs düzeltmesi veya serbest cisim çıkarılması yapılan hastalar çoğunlukla birkaç gün içinde destekle yürür, 1-2 haftada masa başı işe döner. Menisküs dikişi ve ön çapraz bağ rekonstrüksiyonunda ise koruma dönemi daha uzundur ve spora dönüş aylar alır.
Aşağıdaki tablo genel bir çerçeve sunar. Süreler her hastada farklı olabilir; kesin plan, ameliyatı yapan hekimin önerisine göre belirlenir.
|
Yapılan işlem |
Destekle yürüme |
Masa başı işe dönüş |
Araç kullanma |
Spora dönüş |
|---|---|---|---|---|
|
Tanısal artroskopi, serbest cisim çıkarma |
Aynı gün veya ertesi gün |
Yaklaşık 1 hafta |
Genellikle 1-2 hafta |
4-6 hafta |
|
Parsiyel menisektomi (yırtık parçanın düzeltilmesi) |
Aynı gün, birkaç gün değnek |
1-2 hafta |
1-2 hafta |
6-8 hafta |
|
Menisküs dikişi (onarım) |
Birkaç hafta kısıtlı yük, dizlik |
2-3 hafta |
4-6 hafta |
4-6 ay |
|
Kıkırdak işlemleri (ör. mikrokırık) |
4-6 hafta kısıtlı yük |
2-4 hafta |
4-6 hafta |
6 ay veya daha uzun |
|
Ön çapraz bağ rekonstrüksiyonu |
İlk günlerde değnekle, kademeli tam yük |
2-4 hafta |
4-6 hafta |
Genellikle 9 ay ve sonrası |
İlk İki Hafta Nelere Dikkat Etmelisiniz?
- Bacağınızı kalp seviyesinin üstünde tutun ve günde birkaç kez 15-20 dakika buz uygulayın.
- Pansumanı kuru tutun; dikişler alınana veya hekim izin verene kadar yarayı ıslatmayın.
- Size önerilen ayak bileği pompalama ve uyluk sıkıştırma egzersizlerini düzenli yapın.
- Pıhtı önleyici ilaç verildiyse dozlarını atlamayın.
- Kontrol randevularına gelin; dikişler genellikle 10-14 gün içinde alınır.
Fizik Tedavi Gerekli mi?
Pek çok hastada ameliyat sonrası yapılandırılmış bir egzersiz programı iyileşmenin temelidir. Basit işlemlerde ev egzersizleri yeterli olabilirken bağ ve menisküs onarımlarında fizyoterapist eşliğinde aşamalı bir program uygulanır. Amaç; şişliği kontrol etmek, dizi tam açıp bükebilmek, uyluk kaslarını güçlendirmek ve denge ile koordinasyonu yeniden kazanmaktır.
Ameliyat başarılı olsa bile kaslar zayıf kalırsa diz ağrımaya devam edebilir. Bu nedenle egzersizlere ameliyatın ayrılmaz bir parçası olarak bakmak gerekir.
Diz Artroskopisinin Riskleri Nelerdir?
Diz artroskopisi sık yapılan ve genel olarak düşük riskli bir ameliyattır, ancak her cerrahi girişimde olduğu gibi komplikasyon gelişebilir. En sık görülenler geçici şişlik ve eklemde sıvı birikmesidir. Daha seyrek olarak enfeksiyon, bacak toplardamarlarında pıhtı (derin ven trombozu), eklem sertliği ve sinir ya da damar yaralanması görülebilir.
- Şişlik ve eklemde sıvı birikmesi: Genellikle haftalar içinde geriler; bazen sıvının iğneyle boşaltılması gerekebilir.
- Enfeksiyon: Seyrektir; ateş, artan kızarıklık ve akıntı varsa hemen bildirilmelidir.
- Derin ven trombozu: Baldırda ağrı, şişlik ve sıcaklık ile belirti verebilir; risk faktörü olan hastalarda önleyici tedavi verilir.
- Eklem sertliği: Özellikle bağ ameliyatlarından sonra egzersizler aksatılırsa gelişebilir.
- Uyuşukluk: Kesi çevresinde küçük deri sinirlerine bağlı geçici veya kalıcı his azalması olabilir.
- Anesteziye bağlı riskler: Anestezi değerlendirmesinde ayrıca konuşulur.
Diz Artroskopisi ile Ameliyatsız Tedavi Nasıl Karşılaştırılır?
Her diz sorunu ameliyat gerektirmez. Mekanik kilitlenme, yer değiştirmiş menisküs parçası, spora dönmek isteyen hastada ÖÇB yetmezliği ya da serbest cisim gibi yapısal sorunlarda artroskopi öne çıkar. Ağrının kireçlenmeye veya kas zayıflığına bağlı olduğu durumlarda ise ameliyatsız tedavi çoğunlukla ilk seçenektir.
|
Durum |
Genellikle ilk tercih |
Artroskopi ne zaman düşünülür? |
|---|---|---|
|
Genç hastada travmatik menisküs yırtığı |
Artroskopik onarım değerlendirmesi |
Kilitlenme veya onarılabilir yırtık varsa erken |
|
Orta yaş üstü dejeneratif menisküs yırtığı |
Egzersiz, ilaç, aktivite düzenlemesi |
Gerçek kilitlenme veya tedaviye dirençli mekanik belirti varsa |
|
Ön çapraz bağ kopması |
Aktivite düzeyine göre karar |
Boşalma hissi, spora dönüş isteği, eşlik eden menisküs hasarı |
|
Diz kireçlenmesi |
Kilo kontrolü, egzersiz, ilaç, enjeksiyon |
Rutin önerilmez; yalnızca seçilmiş mekanik sorunlarda |
|
Serbest cisim |
Artroskopik çıkarma |
Kilitlenme belirtisi varsa |
Diz Artroskopisi Sonrası Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Ameliyat sonrası hafif ağrı, şişlik ve kesi çevresinde morarma beklenen durumlardır. Ancak bazı belirtiler enfeksiyon veya pıhtı gibi erken müdahale gerektiren sorunlara işaret edebilir. Aşağıdaki işaretlerden birini fark ederseniz zaman kaybetmeden hekiminize ulaşmalısınız.
- 38 °C'nin üzerinde ateş veya titreme
- Kesilerden bulanık, kötü kokulu akıntı ya da yayılan kızarıklık
- Baldırda yeni başlayan ağrı, şişlik ve sıcaklık
- Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı (acil servise başvurun)
- İlaçlara rağmen giderek artan ağrı
- Ayakta uyuşma, solukluk veya soğukluk
Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
Dizde kilitlenme, boşalma hissi, belirgin şişlik ya da birkaç haftada geçmeyen ağrı varsa ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurmanız önerilir. Özellikle spor sırasında "pıt" sesiyle birlikte gelişen ani şişlik, bağ veya menisküs yaralanmasının işareti olabilir ve erken muayene tedavi seçeneklerini genişletir.
- Dizin bir pozisyonda takılıp kalması, açılamaması
- Yürürken veya merdivende dizin boşalması
- Yaralanmadan sonraki ilk saatlerde hızla gelişen şişlik
- Dizin üzerine hiç basamama
- Dizde kızarıklık, ısı artışı ve ateş
- Dinlenmeyle geçmeyen, geceleri uyandıran ağrı
Doç. Dr. Selahattin Özyürek'in Bu Konudaki Çalışmaları
Doç. Dr. Selahattin Özyürek, 2009-2010 yıllarında Pittsburgh Medical Center (UPMC) bünyesinde Prof. Freddie Fu'nun ekibinde spor hekimliği araştırma fellowship'i yapmıştır. Bu dönemde ve sonrasında ön çapraz bağ ve menisküs konularında çeşitli yayınlara katkı sağlamıştır.
- Ozyurek S, Atik A, Turgut H, Akyildiz F. Different femoral fixation techniques in reconstruction of anterior cruciate ligament. Acta Med Iran. 2015. Çalışma, ÖÇB rekonstrüksiyonunda greftin uyluk kemiğine farklı yöntemlerle sabitlenmesinin sonuçlarını incelemiştir.
- Ozyurek S, van Eck CF, Fu FH. Tunnel position and relationship to postoperative knee laxity after double-bundle ACL reconstruction. Am J Sports Med. 2010 (yazışma). Çift demetli ÖÇB rekonstrüksiyonunda tünel konumu ile ameliyat sonrası diz gevşekliği arasındaki ilişkiye dair bir değerlendirmedir.
- Ozyurek S. Femoral condyle fracture during anterior cruciate ligament reconstruction. Arch Bone Jt Surg. 2015. ÖÇB ameliyatı sırasında gelişebilen nadir bir komplikasyonu ele alır.
- Chen L, ..., Ozyurek S, ..., Fu F. The effect of medial meniscal horn injury on knee rotational stability: a porcine study. ORS 2011 (poster). İç menisküs boynuz hasarının dizin dönme dengesine etkisini hayvan modelinde araştırmıştır.
Kaynaklar
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), OrthoInfo. Knee Arthroscopy. https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/knee-arthroscopy/
- AAOS OrthoInfo. Arthritis of the Knee. https://www.orthoinfo.org/diseases--conditions/arthritis-of-the-knee/
- Siemieniuk RAC ve ark. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ. 2017;357:j1982.
- NHS. Knee pain. https://www.nhs.uk/conditions/knee-pain/