PRP Tedavisi Nedir, Ortopedide Ne İşe Yarar?

PRP tedavisi (trombositten zengin plazma), kişinin kendi kanından alınan örneğin santrifüjle ayrıştırılıp trombositlerden zengin kısmın ağrılı ekleme veya tendona enjekte edildiği bir yöntemdir. Ortopedide en çok diz kireçlenmesi ve bazı kronik tendon sorunlarında kullanılır; etkisi hastalığa göre değişir ve her hastada aynı sonucu vermez.

PRP, son yıllarda hakkında çok konuşulan ama bilimsel verilerin hastalıktan hastalığa belirgin farklılık gösterdiği bir tedavidir. Bazı durumlarda kontrollü çalışmalarla desteklenen bir fayda görülürken bazılarında plasebodan farkı gösterilememiştir. Bu nedenle "PRP her şeye iyi gelir" ya da "PRP hiçbir işe yaramaz" yaklaşımlarının ikisi de gerçeği yansıtmaz.

Bu sayfada PRP'nin nasıl hazırlandığını, hangi ortopedik sorunlarda ne düzeyde kanıt bulunduğunu, kaç seans uygulandığını, kimlere uygun olmadığını ve kök hücre uygulamalarından farkını bulacaksınız.

PRP Nedir ve Nasıl Etki Eder?

PRP, kandaki trombositlerin (pıhtılaşma hücreleri) normal kana göre birkaç kat daha yoğun bulunduğu plazmadır. Trombositler, doku onarımında görev alan büyüme faktörleri ve sinyal molekülleri taşır. PRP'nin amacı bu molekülleri hasarlı bölgeye yoğun olarak ulaştırarak iltihabı düzenlemek ve onarım ortamını desteklemektir.

Laboratuvar çalışmalarında trombosit kaynaklı büyüme faktörlerinin hücre çoğalmasını, damar oluşumunu ve kolajen yapımını etkilediği gösterilmiştir. Ancak laboratuvarda görülen bu etkilerin insan dokusunda ne ölçüde klinik faydaya dönüştüğü, hastalığa ve kullanılan PRP türüne göre farklılık gösterir.

PRP'nin kıkırdağı yeniden oluşturduğunu ya da kireçlenmeyi geri çevirdiğini gösteren güçlü bir insan verisi yoktur. Diz kireçlenmesinde gözlenen fayda daha çok ağrı ve fonksiyon üzerinedir ve büyük olasılıkla eklem içindeki iltihabın düzenlenmesiyle ilişkilidir.

PRP Nedir ve Nasıl Etki Eder

PRP Nasıl Hazırlanır?

PRP hazırlamak için hastanın kolundan genellikle 10-60 ml kan alınır. Kan, pıhtılaşmayı önleyen madde içeren steril bir tüpe konur ve santrifüj cihazında döndürülür. Ağırlıklarına göre ayrışan katmanlardan trombositten zengin plazma kısmı ayrılarak enjeksiyona hazırlanır. İşlemin tamamı genellikle 30-60 dakika sürer.

Hazırlama yöntemi, kullanılan kitlere ve santrifüj protokollerine göre değişir. Bu farklılık, elde edilen PRP'nin trombosit yoğunluğunu, beyaz kan hücresi (lökosit) içeriğini ve kırmızı kan hücresi oranını etkiler. Literatürde çalışmalar arasındaki sonuç farklılıklarının önemli bir kısmı bu hazırlama farklarına bağlanmaktadır.

Lökositten zengin ve lökositten fakir PRP

PRP genel olarak iki grupta incelenir. Lökositten zengin PRP (LR-PRP) beyaz kan hücrelerini daha fazla içerir ve bazı çalışmalarda kronik tendon sorunlarında tercih edilmiştir. Lökositten fakir PRP (LP-PRP) ise eklem içinde daha az iltihabi tepki oluşturduğu düşünüldüğü için diz kireçlenmesinde daha sık kullanılır. Hangi türün hangi hastalıkta daha uygun olduğu araştırılmaya devam etmektedir.

Uygulama aşamaları

  • Muayene ve görüntüleme ile tanının netleştirilmesi
  • Koldan kan alınması
  • Santrifüj ile ayrıştırma ve PRP'nin hazırlanması
  • Enjeksiyon bölgesinin antiseptikle temizlenmesi
  • Gerektiğinde ultrason eşliğinde hedefe enjeksiyon
  • Kısa gözlem ve işlem sonrası önerilerin verilmesi

PRP Ne İşe Yarar, Ortopedide Hangi Durumlarda Kullanılır?

Ortopedide PRP en sık hafif ve orta evre diz kireçlenmesinde ağrıyı azaltmak ve fonksiyonu iyileştirmek amacıyla kullanılır. Bunun dışında tenisçi dirseği, patellar tendinopati, rotator manşet sorunları, plantar fasiit ve kas yaralanmalarında da denenmiştir. Kanıt düzeyi bu hastalıklar arasında belirgin farklılık gösterir.

PRP Tedavisinin Kanıt Düzeyi Hastalıklara Göre Nasıl Değişir

PRP'nin en çok çalışıldığı alan diz kireçlenmesidir. Tendon sorunlarında sonuçlar daha tutarsızdır; kas yaralanmalarında ise kontrollü çalışmalar belirgin bir fayda göstermemiştir. Aşağıdaki tablo, mevcut bilimsel verilerin genel tablosunu hasta için anlaşılır biçimde özetlemektedir.

PRP Tedavisinin Kanıt Düzeyi Hastalıklara Göre Nasıl Değişir?

PRP için kanıt düzeyi en tutarlı olarak hafif ve orta evre diz kireçlenmesinde orta düzeyde değerlendirilir; tenisçi dirseği ve bazı tendinopatilerde sonuçlar karışıktır; Aşil tendinopatisi ve akut kas yaralanmalarında ise kontrollü çalışmalar plaseboya üstünlük göstermemiştir. Tablo, hekiminizle konuşurken beklentinizi doğru kurmanıza yardım eder.

Hastalık / durum

Genel kanıt durumu

Çalışmalar ne gösteriyor?

Diz kireçlenmesi (hafif-orta evre)

Orta düzey, ancak çelişkili sonuçlar var

Birçok meta-analizde ağrı ve fonksiyonda hyaluronik asit ve plaseboya göre iyileşme bildirilmiştir. Bununla birlikte 2021'de JAMA'da yayımlanan büyük bir randomize çalışmada (RESTORE) belirgin fark bulunmamıştır. Kılavuzlar arasında görüş ayrılığı sürmektedir.

İleri evre diz kireçlenmesi

Zayıf

Kıkırdak kaybının ileri olduğu hastalarda beklenen fayda belirgin şekilde azalır.

Tenisçi dirseği (lateral epikondilit)

Orta-zayıf, çelişkili

Bazı çalışmalarda uzun dönemde kortizondan daha iyi sonuç bildirilmiştir; plasebo kontrollü çalışmaların bir kısmında fark bulunmamıştır.

Patellar tendinopati (atlayıcı dizi)

Zayıf-orta

Egzersiz programına eklendiğinde bazı hastalarda fayda bildirilmiştir; yüksek kaliteli çalışmalar sınırlıdır.

Aşil tendinopatisi

Zayıf; kontrollü çalışmalarda fark yok

Randomize çalışmalarda egzersiz programına eklenen PRP, salin enjeksiyonuna göre üstünlük göstermemiştir.

Rotator manşet tamiri sonrası destek

Zayıf-orta

Bazı meta-analizlerde yeniden yırtılma oranında azalma eğilimi bildirilmiş, fonksiyonel sonuçlarda fark tutarsız bulunmuştur.

Plantar fasiit (topuk dikeni ağrısı)

Zayıf-orta

Kortizonla karşılaştırmalı bazı çalışmalarda benzer veya daha kalıcı rahatlama bildirilmiştir.

Akut kas yaralanmaları (ör. arka adale yırtığı)

Zayıf; kontrollü çalışmalarda fark yok

Hamstring yaralanmalarında yapılan çift kör çalışmada sahaya dönüş süresinde plaseboya göre fark gösterilmemiştir.

Tablodaki "orta" veya "zayıf" ifadeleri, PRP'nin o hastalıkta işe yaramadığı anlamına gelmez; kanıtın kesinliğini gösterir. Bazı hastalar belirgin rahatlama tarif ederken bazıları fark görmez. Bu belirsizlik nedeniyle PRP, egzersiz ve fizik tedavinin yerine değil, uygun hastada bunlara ek bir seçenek olarak değerlendirilmelidir.

Diz Kireçlenmesinde PRP Kimlerde Düşünülür?

Diz kireçlenmesinde PRP, genellikle röntgende hafif veya orta evre değişikliği olan, egzersiz ve kilo kontrolüne rağmen ağrısı süren, ileri deformitesi bulunmayan hastalarda düşünülür. Kortizon iğnesini tekrar tekrar kullanmak istemeyen ya da diyabeti nedeniyle kortizonun uygun olmadığı hastalar için de bir seçenek olabilir.

Çalışmalarda daha genç, kilosu kontrollü ve kireçlenmesi erken evrede olan hastalarda yanıtın daha iyi olduğu gözlenmiştir. İleri evre kireçlenmede, bacakta belirgin eğrilik ya da kilitlenme varsa PRP'den beklenen fayda sınırlıdır ve tibial osteotomi, yarım diz protezi veya total diz protezi gibi seçenekler konuşulur.

PRP, diz kireçlenmesindeki tedavi basamaklarından yalnızca biridir. Kuadriseps güçlendirme egzersizleri, kilo kontrolü ve aktivite düzenlemesi her aşamada temel olmayı sürdürür. Bu konuda ayrıntılı bilgi için diz kireçlenmesine ne iyi gelir sayfamıza bakabilirsiniz.

PRP Tedavisi Kaç Seans Uygulanır?

PRP tedavisinde seans sayısı için tek bir standart yoktur. Diz kireçlenmesinde çalışmaların çoğunda 1 ile 3 enjeksiyon, genellikle 1-4 hafta arayla uygulanmıştır. Tendon sorunlarında çoğunlukla tek enjeksiyon ve ardından düzenli egzersiz programı tercih edilir. Etkisi genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar.

Bazı çalışmalarda birden fazla enjeksiyonun tek enjeksiyona göre daha uzun süreli fayda sağladığı bildirilmiş olsa da bu konuda görüş birliği yoktur. Fayda görülen hastalarda etki süresi çalışmalarda genellikle 6-12 ay olarak raporlanmıştır. Fayda görülmeyen hastada seansları art arda çoğaltmak yerine tanı ve tedavi planı yeniden değerlendirilmelidir.

PRP Tedavisinden Sonra Nelere Dikkat Edilmeli?

PRP enjeksiyonundan sonraki 2-3 gün enjeksiyon bölgesinde ağrı ve dolgunluk hissi olabilir; bu beklenen bir tepkidir. Bu dönemde ağır yüklenmeden kaçınılması, iltihap giderici ağrı kesicilerin (NSAİİ) hekimin önerdiği süre boyunca kullanılmaması ve gerekirse parasetamol tercih edilmesi önerilir.

  • İlk 48 saat enjeksiyon yapılan bölgeyi dinlendirin; tam hareketsizlik gerekmez.
  • Ağrı için hekiminizin önerdiği ağrı kesiciyi kullanın; NSAİİ'leri kendi başınıza başlamayın.
  • Soğuk uygulama kısa süreli olarak yapılabilir.
  • Egzersiz ve fizik tedavi programına hekimin belirttiği günde kademeli olarak dönün.
  • Tendon tedavilerinde yükleme egzersizleri tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
  • Enjeksiyon yerinde artan kızarıklık, ısı veya ateş olursa hekime başvurun.

PRP Tedavisi Kimlere Uygun Değildir?

PRP, kişinin kendi kanından hazırlandığı için alerji riski çok düşüktür. Ancak kan hastalığı, trombosit sayısı veya işlev bozukluğu, aktif enfeksiyon ve bazı kanser türleri olan kişilerde uygun değildir. Kan sulandırıcı kullanımı, hamilelik ve kontrolsüz kronik hastalıklar da değerlendirme gerektirir.

  • Trombosit sayısında düşüklük veya trombosit işlev bozukluğu
  • Pıhtılaşma bozukluğu yapan kan hastalıkları
  • Enjeksiyon bölgesinde veya vücutta aktif enfeksiyon
  • Aktif kanser tedavisi veya kan kaynaklı kanserler
  • Belirgin kansızlık (anemi)
  • Hamilelik (güvenlik verisi yetersiz olduğu için genellikle ertelenir)
  • Son haftalarda enjeksiyon bölgesine kortizon uygulanmış olması
  • İleri evre kireçlenme ve belirgin eklem deformitesi (fayda beklentisi düşük)

PRP Tedavisi Kimlere Uygun Değildir

PRP Tedavisinin Yan Etkileri Var mı?

PRP'nin yan etkileri genellikle hafif ve geçicidir. En sık görülenler enjeksiyon sonrası birkaç gün süren ağrı, şişlik ve hassasiyettir. Kan alınan bölgede morarma olabilir. Her enjeksiyonda olduğu gibi çok nadir de olsa enfeksiyon riski bulunur; bu nedenle işlem steril koşullarda yapılmalıdır.

Kişinin kendi kanından elde edildiği için alerjik reaksiyon ve hastalık bulaşma riski pratikte yoktur. Kortizonun aksine kan şekerini yükseltmez; bu nedenle diyabet hastaları için bir alternatif olabilir. Yine de enjeksiyon sonrası belirgin ve artan ağrı, kızarıklık veya ateş gelişirse hekime başvurulmalıdır.

PRP ile Kök Hücre Tedavisi Arasındaki Fark Nedir?

PRP, kandaki trombositlerden zengin plazmadır ve hücre değil, trombositlerin taşıdığı büyüme faktörleri yoluyla etki eder. Kök hücre uygulamaları ise genellikle kemik iliğinden ya da yağ dokusundan elde edilen ve farklı hücre türlerine dönüşebilme özelliği olan hücreleri içeren preparatlardır. Hazırlanışları, kullanım alanları ve kanıt düzeyleri farklıdır.

Özellik

PRP tedavisi

Kök hücre uygulaması

Kaynak

Koldan alınan kan

Kemik iliği veya yağ dokusu

Etkin bileşen

Trombositler ve büyüme faktörleri

Mezenkimal kök hücreler ve diğer hücreler

Hazırlama

Santrifüj; 30-60 dakika

Doku alımı (lokal anestezi ile) ve işleme; daha uzun

Girişim boyutu

Basit kan alımı ve enjeksiyon

Kemik iliği aspirasyonu veya yağ alımı gerekir

En sık kullanım

Hafif-orta diz kireçlenmesi, bazı tendinopatiler

Kıkırdak sorunları, seçilmiş kireçlenme hastaları, cerrahiye destek

Kanıt durumu

Diz kireçlenmesinde daha fazla çalışma var

Umut verici ancak daha sınırlı ve heterojen veriler

İki yöntem de kıkırdağı yeniden oluşturma iddiasıyla değil, ağrı ve fonksiyonda iyileşme hedefiyle değerlendirilmelidir. Kök hücre uygulamaları hakkında ayrıntılı bilgi için kök hücre tedavisi nedir sayfamızı okuyabilirsiniz. Hangi yöntemin size uygun olduğuna muayene ve görüntüleme sonuçları birlikte değerlendirilerek karar verilir.

PRP mi, Kortizon İğnesi mi, Hyaluronik Asit mi?

Kortizon iğnesi hızlı başlayan ancak genellikle birkaç hafta ile üç ay süren bir rahatlama sağlar. Hyaluronik asit ve PRP'nin etkisi daha yavaş başlar; bazı çalışmalarda PRP'nin etkisinin daha uzun sürdüğü bildirilmiştir. Seçim, ağrının karakterine, kireçlenme evresine ve eşlik eden hastalıklara göre yapılır.

Örneğin dizinde ani şişlik ve sıvı birikimi olan bir hastada kortizon hızlı rahatlama için daha uygun olabilir. Kontrollü diyabeti olan ve kortizonun kan şekerini bozmasından kaçınılmak istenen bir hastada PRP öne çıkabilir. Üç yöntemin ayrıntılı karşılaştırması için kortizon iğnesi sayfamızdaki tabloya bakabilirsiniz.

Sporcularda PRP Kullanılır mı?

Evet, sporcularda kronik tendon sorunları ve bazı bağ yaralanmalarında PRP kullanılmaktadır. Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) PRP'yi yasaklı yöntemler listesinden çıkarmıştır; bu nedenle doping açısından genellikle sorun oluşturmaz. Ancak akut kas yaralanmalarında sahaya dönüşü hızlandırdığı kontrollü çalışmalarla gösterilememiştir.

Sporcularda PRP'den beklenen fayda, düzenli bir yükleme ve rehabilitasyon programıyla birlikte değerlendirilmelidir. Enjeksiyon tek başına tendon dokusunun yüke uyumunu sağlamaz. Spor yaralanmalarının genel yönetimi için spor yaralanmaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?

PRP gibi bir enjeksiyon düşünmeden önce ağrının nedeninin muayene ve gerekirse görüntülemeyle netleştirilmesi gerekir. Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir ortopedi uzmanına başvurmanız önerilir:

  • Eklemde ani gelişen şişlik, ısı artışı ve kızarıklık
  • Ateşle birlikte eklem ağrısı
  • Dizde kilitlenme veya boşalma hissi
  • Travma sonrası eklemi kullanamama ya da üzerine basamama
  • Gece uyutmayan, istirahatle geçmeyen ağrı
  • Enjeksiyon sonrası 48 saati aşan, giderek artan ağrı ve kızarıklık
  • Tendon bölgesinde ani kopma hissi ve güç kaybı

Kaynaklar

  1. Cleveland Clinic. Platelet-Rich Plasma (PRP) Injection. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/platelet-rich-plasma-prp-injection
  2. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Platelet-Rich Plasma for Knee Osteoarthritis: Technology Overview. https://www.aaos.org/globalassets/quality-and-practice-resources/biologics/technology-overview_prp-for-knee-oa.pdf
  3. Bennell KL ve ark. Effect of Intra-articular Platelet-Rich Plasma vs Placebo Injection on Pain and Medial Tibial Cartilage Volume in Patients With Knee Osteoarthritis: The RESTORE Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021.
  4. de Vos RJ ve ark. Platelet-rich plasma injection for chronic Achilles tendinopathy: a randomized controlled trial. JAMA. 2010.
  5. Reurink G ve ark. Platelet-rich plasma injections in acute muscle injury. N Engl J Med. 2014.
  6. Hospital for Special Surgery. PRP Injections. https://www.hss.edu/health-library/conditions-and-treatments/list/prp-injections

Sık Sorulan Sorular

 

PRP tedavisi ne kadar sürede etki eder?

PRP'nin etkisi kortizon gibi hızlı değildir. Enjeksiyondan sonraki ilk günlerde ağrıda geçici artış olabilir; fayda genellikle 3-6 hafta içinde hissedilmeye başlar. Tendon sorunlarında iyileşme, eşlik eden egzersiz programıyla birlikte birkaç ay içinde değerlendirilir. Fayda görülen hastalarda etki süresi çalışmalarda çoğunlukla 6-12 ay olarak bildirilmiştir.

PRP tedavisi acıtır mı?

Kan alma sırasında kısa süreli bir batma hissedilir. Enjeksiyon sırasında basınç ve hafif ağrı olabilir; bazı uygulamalarda cilde lokal anestezik yapılır. Enjeksiyondan sonraki 2-3 gün bölgede dolgunluk ve ağrı görülebilir. Bu dönemde hekimin önerdiği ağrı kesici ve kısa süreli soğuk uygulama genellikle yeterlidir.

Dize PRP kaç kez yapılır?

Diz kireçlenmesinde çalışmalarda çoğunlukla 1 ile 3 enjeksiyon, genellikle 1-4 hafta arayla uygulanmıştır. Seans sayısı kireçlenme evresine, hastanın yanıtına ve kullanılan PRP türüne göre hekim tarafından belirlenir. Fayda görülen hastalarda yaklaşık 6-12 ay sonra yeniden değerlendirme yapılabilir.

PRP kireçlenmeyi geçirir mi?

Hayır. PRP'nin kaybolmuş kıkırdağı yeniden oluşturduğunu veya kireçlenmeyi geri çevirdiğini gösteren güçlü bir insan verisi yoktur. Hafif ve orta evre kireçlenmede bazı hastalarda ağrı ve hareket kabiliyetinde iyileşme sağlayabilir. Bu fayda, egzersiz ve kilo kontrolüyle birlikte değerlendirilmelidir.

PRP sonrası ağrı kesici kullanılır mı?

PRP sonrası ilk günlerde ağrı için genellikle parasetamol önerilir. İbuprofen, naproksen ve diklofenak gibi iltihap giderici ağrı kesicilerin trombosit işlevini etkileyebileceği düşünüldüğünden, enjeksiyondan önce ve sonra hekimin belirttiği süre boyunca kullanılmaması tavsiye edilir. Düzenli kullandığınız ilaçları mutlaka hekiminizle paylaşın.

PRP tedavisi kimlere yapılmaz?

Trombosit sayısı veya işlevi bozuk olanlar, pıhtılaşma bozukluğu yapan kan hastalığı olanlar, aktif enfeksiyonu bulunanlar, aktif kanser tedavisi görenler ve belirgin kansızlığı olanlar için PRP uygun değildir. Hamilelikte genellikle ertelenir. İleri evre kireçlenmede ise fayda beklentisi düşük olduğu için başka seçenekler öne çıkar.

PRP tedavisi için hangi bölüme gidilir?

Eklem, tendon ve bağ sorunları için PRP değerlendirmesi ortopedi ve travmatoloji bölümünde yapılabilir. Fiziksel tıp ve rehabilitasyon ile spor hekimliği uzmanları da PRP uygular. PRP'nin uygun olup olmadığına karar vermeden önce muayene, röntgen ve gerektiğinde MR ile tanının netleştirilmesi gerekir.

PRP mi kortizon mu daha iyi?

Hangisinin daha uygun olduğu hastalığa ve hastaya göre değişir. Kortizon hızlı başlayan ve kısa süren bir rahatlama sağlar; PRP'nin etkisi daha yavaş başlar, bazı çalışmalarda daha uzun sürdüğü bildirilmiştir. Diz kireçlenmesi ve tenisçi dirseği gibi durumlarda seçim, ağrının karakteri, evre ve eşlik eden hastalıklar birlikte değerlendirilerek yapılır.

 

Bunlar da İlginizi Çekebilir

40-yas-sonrasi-eklem-sagligi-nasil-korunur-kikirdak-sagligi-ve-eklem-koruma-rehberi
40 Yaş Sonrası Eklem Sağlığı Nasıl Korunur?

40 yaş sonrası eklem sağlığı; ideal kiloyu korumak, eklemi saran kasları güçlendirmek…

Devamını Oku