Kortizon iğnesi, iltihabı ve ağrıyı azaltmak için kortikosteroid ilacın genellikle bir lokal anestezikle birlikte eklemin, bursanın ya da tendon kılıfının içine verildiği bir enjeksiyondur. Diz kireçlenmesi, omuz sıkışması, bursit ve tetik parmak gibi durumlarda haftalar ile birkaç ay süren rahatlama sağlayabilir; hastalığın kendisini ortadan kaldırmaz.
Ortopedi pratiğinde en sık başvurulan enjeksiyonlardan biri olan kortizon iğnesi, doğru hastada ve doğru aralıklarla yapıldığında fizik tedavi ve egzersiz programına geçişi kolaylaştıran bir araçtır. Yanlış beklentiyle ya da çok sık tekrarlandığında ise faydası azalır, bazı dokularda zarar riski artar.
Bu sayfada kortizon iğnesinin hangi hastalıklarda düşünüldüğünü, ne sıklıkta yapılabileceğini, yan etkilerini, diyabet hastalarında dikkat edilmesi gerekenleri ve hyaluronik asit ile PRP'den farkını bulacaksınız.
- Kortizon İğnesi Nasıl Etki Eder?
- Kortizon İğnesi Hangi Durumlarda Yapılır?
- Eklem içi enjeksiyon
- Eklem dışı (yumuşak doku) enjeksiyonu
- Kortizon İğnesinin Genellikle Tercih Edilmediği Durumlar
- Dize Kortizon İğnesi Ne Zaman Yapılır?
- Kortizon İğnesi Nasıl Yapılır?
- Enjeksiyon Sonrası İlk Günler
- Ultrason Eşliğinde Enjeksiyonun Farkı Nedir?
- Kortizon İğnesi Kaç Kez Yapılabilir?
- Kortizon İğnesinin Etkisi Ne Kadar Sürer?
- Kortizon İğnesinin Yan Etkileri Nelerdir?
- Diyabet Hastalarında Kortizon İğnesi Kan Şekerini Yükseltir mi?
- Diyabet Hastaları İçin Pratik Öneriler
- Kortizon İğnesi mi, Hyaluronik Asit mi, PRP mi?
- Kortizon İğnesi Kireçlenmeyi Hızlandırır mı?
- Kortizon İğnesinden Sonra Spor Yapılabilir mi?
- Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
- Kaynaklar
- Sık Sorulan Sorular
Kortizon İğnesi Nasıl Etki Eder?
Kortizon iğnesindeki kortikosteroid, enjeksiyon yapılan bölgedeki iltihap hücrelerinin ve iltihap yapıcı maddelerin etkinliğini baskılar. Böylece şişlik, sıvı birikimi ve buna bağlı ağrı azalır. Etki birkaç gün içinde başlar; yanındaki lokal anestezik ise ilk birkaç saatlik rahatlamayı sağlar.
Kortikosteroidler, böbrek üstü bezlerinin doğal olarak ürettiği kortizol hormonunun sentetik benzerleridir. Ağızdan alınan kortizon tüm vücuda dağılırken eklem içine verilen kortizonun büyük kısmı yerel olarak etki eder. Yine de küçük bir miktarı kana geçer; diyabet hastalarında kan şekerinin birkaç gün yükselmesi bu yüzden görülür.
Ortopedide en sık kullanılan preparatlar triamsinolon, metilprednizolon ve betametazon gibi depo (yavaş salınan) formlardır. Hangi ilacın, hangi dozda seçileceği eklem büyüklüğüne, hedef dokuya ve hastanın genel sağlık durumuna göre hekim tarafından belirlenir.
Kortizon İğnesi Hangi Durumlarda Yapılır?
Kortizon iğnesi, iltihabın ağrının ana kaynağı olduğu eklem ve yumuşak doku hastalıklarında düşünülür. Diz ve kalça kireçlenmesinin alevlenme dönemleri, omuz sıkışma sendromu, donuk omuz, trokanterik bursit, tetik parmak, De Quervain tenosinoviti ve karpal tünel sendromu başlıca kullanım alanlarıdır.
Enjeksiyon genellikle ilk basamak değildir. İstirahat, aktivite düzenlemesi, ağızdan ağrı kesiciler ve fizik tedaviye rağmen ağrı günlük yaşamı ve egzersiz programını sınırlıyorsa gündeme gelir. Amaç, ağrıyı geçici olarak azaltarak hastanın kas güçlendirme ve hareket çalışmalarını yapabilmesini sağlamaktır.
Eklem içi enjeksiyon
Eklem içi enjeksiyonda ilaç doğrudan eklem boşluğuna verilir. En sık diz, omuz, kalça, ayak bileği ve el küçük eklemlerine uygulanır. Diz kireçlenmesinde dizde ani şişlik ve sıvı birikimiyle seyreden alevlenme dönemleri en uygun kullanım alanıdır. Romatoid artrit gibi iltihaplı eklem hastalıklarında da romatoloji takibiyle birlikte yapılabilir.
Eklem dışı (yumuşak doku) enjeksiyonu
Bursalar (eklem çevresindeki sıvı kesecikleri), tendon kılıfları ve sinir tünelleri de enjeksiyon hedefi olabilir. Tetik parmak, trokanterik bursit ve omuz sıkışma sendromu bu grupta sık görülen örneklerdir. Aşil tendonu ve diz kapağı tendonu gibi yük taşıyan büyük tendonların içine kortizon verilmesi ise yırtılma riski nedeniyle önerilmez.
Kortizon İğnesinin Genellikle Tercih Edilmediği Durumlar
- Enjeksiyon bölgesinde ya da eklemde enfeksiyon şüphesi
- Vücutta aktif, tedavi edilmemiş enfeksiyon
- Yakın zamanda yapılmış ya da planlanan protez ameliyatı (enfeksiyon riski açısından ameliyattan önceki birkaç aylık dönemde enjeksiyon genellikle önerilmez)
- Kontrolsüz diyabet
- Kan sulandırıcı kullanımı (çoğu durumda engel değildir, ancak hekimin bilmesi gerekir)
- Aşil ve patellar tendon gibi yük taşıyan tendonların içi
- Ağrının nedeni henüz netleşmemişse
Dize Kortizon İğnesi Ne Zaman Yapılır?
Dize kortizon iğnesi çoğunlukla diz kireçlenmesinde ağrı ve şişliğin arttığı alevlenme dönemlerinde yapılır. Egzersiz, kilo kontrolü ve ilaç tedavisine rağmen yürümeyi ve uykuyu bozan ağrı varsa düşünülebilir. Uluslararası kılavuzlar diz kireçlenmesinde eklem içi kortikosteroidi kısa süreli rahatlama için kabul edilen seçenekler arasında sayar.
Dizde sıvı birikimi (efüzyon) varsa enjeksiyon öncesinde bu sıvı boşaltılabilir. Boşaltılan sıvının görünümü ve gerektiğinde laboratuvar incelemesi, şişliğin nedenini anlamaya da yardım eder. Gut ya da psödogut gibi kristal hastalıklarında da eklem içi kortizon iltihabı hızla yatıştırabilir.
Dize kortizon iğnesi kıkırdağı yeniden oluşturmaz ve kireçlenmenin seyrini durdurmaz. Bu nedenle enjeksiyonun sağladığı rahat dönem, uyluk ön kas grubunu (kuadriseps) güçlendirmek ve günlük alışkanlıkları düzenlemek için kullanılmalıdır. Tekrarlayan enjeksiyon ihtiyacı doğuyorsa osteotomi veya protez gibi seçeneklerin konuşulma zamanı gelmiş olabilir.
Kortizon İğnesi Nasıl Yapılır?
Kortizon iğnesi muayenehane koşullarında, birkaç dakika süren bir işlemdir. Cilt antiseptik solüsyonla temizlenir, ilaç ince bir iğneyle hedef bölgeye verilir ve üzeri küçük bir bantla kapatılır. Genel anestezi gerekmez; hasta işlemden sonra yürüyerek ayrılabilir.
İşlemden önce hekim, kullandığınız ilaçları, alerjilerinizi, diyabet durumunuzu ve son haftalarda geçirdiğiniz enfeksiyonları sorar. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız bunu mutlaka belirtmeniz gerekir. İşlem sırasında hafif basınç hissi ve kısa süreli batma olabilir.
Enjeksiyon Sonrası İlk Günler
- İlk 24-48 saat enjeksiyon yapılan eklemi yormamak önerilir; tam yatak istirahati gerekmez.
- Lokal anestezik etkisi birkaç saat içinde geçer; asıl kortizon etkisi 2-7 gün içinde belirginleşir.
- Ağrıda geçici artış olursa soğuk uygulama rahatlatabilir.
- Enjeksiyon yerinde artan kızarıklık, ısı ve ateş gelişirse hekime haber verilmelidir.
- Fizik tedavi ve egzersiz programına hekimin önerdiği zamanda geri dönülür.
Ultrason Eşliğinde Enjeksiyonun Farkı Nedir?
Ultrason eşliğinde enjeksiyon, iğnenin ilerleyişini ve ilacın hedef dokuya ulaştığını ekranda canlı görerek yapılan uygulamadır. Özellikle omuz, kalça ve küçük tendon kılıfları gibi derin ya da dar alanlarda ilacın doğru yere ulaşma oranını artırır ve çevredeki sinir ile damarlardan uzak durmayı kolaylaştırır.
Diz gibi büyük ve yüzeyel eklemlerde deneyimli ellerde anatomik işaretlerle yapılan enjeksiyon da çoğu zaman yeterlidir. Ancak kalça eklemi, akromiyoklaviküler eklem, biseps tendon kılıfı ve sinir tünelleri gibi bölgelerde görüntüleme eşliği daha sık tercih edilir. Ultrason ayrıca enjeksiyondan önce sıvı birikimini, bursa kalınlaşmasını ve tendon yapısını göstererek tanıya katkı sağlar.
Görüntüleme eşliğinde yapılan enjeksiyonların klinik sonucu her zaman daha üstün bulunmamıştır; asıl kazanç, hedefin doğrulanmasıdır. İlk enjeksiyondan beklenen fayda alınamadıysa, ilacın doğru yere ulaşıp ulaşmadığı sorusunu cevaplamak için de ultrason yol gösterir.
Kortizon İğnesi Kaç Kez Yapılabilir?
Aynı ekleme yapılacak kortizon iğnesi sayısı için tek ve kesin bir sayı yoktur. Yaygın klinik uygulama, aynı bölgeye enjeksiyonlar arasında en az 6-12 hafta bırakmak ve yılda 3-4 enjeksiyonu aşmamaktır. Bu sınır, uzun dönem kıkırdak ve tendon üzerindeki olası olumsuz etkiler göz önünde tutularak belirlenmiş temkinli bir yaklaşımdır.
Bazı çalışmalar, diz kireçlenmesinde düzenli aralıklarla uzun süre tekrarlanan eklem içi kortizonun kıkırdak kaybını hızlandırabileceğine işaret etmiştir. Bulgular tartışmalı olsa da bu veriler, kortizonun uzun süreli bir "bakım tedavisi" gibi kullanılmasından kaçınılmasını destekler. İlk enjeksiyondan fayda görmeyen hastada aynı işlemi tekrarlamak yerine tanının ve tedavi planının gözden geçirilmesi daha doğrudur.
Tendon çevresindeki enjeksiyonlarda sınır daha sıkıdır. Örneğin tenisçi dirseğinde kortizonun kısa dönemde ağrıyı azalttığı, ancak bir yıllık takiplerde fizik tedavi ya da bekleme yaklaşımına göre daha fazla nüks ile ilişkili olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle tendinopatilerde kortizon dikkatle ve sınırlı sayıda kullanılır.
Kortizon İğnesinin Etkisi Ne Kadar Sürer?
Etkinin süresi kişiden ve hastalıktan hastalığa değişir. Diz kireçlenmesinde rahatlama çoğunlukla birkaç hafta ile üç ay arasında sürer. Bursit ve tetik parmak gibi lokal iltihaplarda tek bir enjeksiyon, eşlik eden zorlanma düzeltildiğinde daha uzun süreli rahatlama sağlayabilir. Bazı hastalarda ise fayda sınırlı kalır.
Kortizon İğnesinin Yan Etkileri Nelerdir?
Kortizon iğnesinin yan etkileri genellikle hafif ve geçicidir. En sık görülenler enjeksiyon sonrası 1-2 gün süren ağrı artışı (steroid alevlenmesi), yüzde kızarma, kan şekerinde geçici yükselme ve enjeksiyon yerinde ciltte incelme ya da renk açılmasıdır. Eklem enfeksiyonu nadir ancak acil değerlendirme gerektiren bir komplikasyondur.
|
Yan etki |
Ne sıklıkla? |
Ne yapılmalı? |
|---|---|---|
|
Enjeksiyon sonrası ağrı artışı (steroid alevlenmesi) |
Sık değil, ancak bilinen bir durum |
Soğuk uygulama, istirahat; genellikle 48 saatte geçer |
|
Yüzde kızarma, sıcaklık hissi |
Ara sıra |
Kendiliğinden geçer |
|
Kan şekerinde geçici yükselme |
Diyabet hastalarında sık |
Birkaç gün yakın şeker takibi |
|
Ciltte incelme, renk açılması, yağ dokusunda çöküntü |
Yüzeyel enjeksiyonlarda ara sıra |
Hekime bildirin; çoğu zaman zamanla kısmen düzelir |
|
Uyku bozukluğu, huzursuzluk, adet düzensizliği |
Nadir |
Genellikle birkaç günde geçer |
|
Tendon zayıflaması veya yırtılması |
Nadir; tendon içine ya da sık enjeksiyonda artar |
Tendon içine enjeksiyondan kaçınılır |
|
Eklem enfeksiyonu (septik artrit) |
Çok nadir |
Ateş, artan şişlik ve kızarıklıkta aynı gün başvuru |
|
Alerjik reaksiyon |
Çok nadir |
Bilinen alerjiler önceden bildirilmeli |
Kortizon iğnesi, ağızdan uzun süre kullanılan kortizon tabletlerinin neden olduğu kilo artışı, kemik erimesi ve bağışıklık baskılanması gibi sistemik yan etkilere tek veya seyrek enjeksiyonlarda genellikle yol açmaz. Ancak sık tekrarlanan enjeksiyonlarda vücuttaki toplam kortizon yükü artar; bu da yıllık sınırın neden gözetildiğini açıklar.
Diyabet Hastalarında Kortizon İğnesi Kan Şekerini Yükseltir mi?
Evet, diyabet hastalarında kortizon iğnesi kan şekerini genellikle 1-3 gün, bazen bir haftaya kadar yükseltebilir. Yükselme özellikle büyük eklemlere yapılan ve yüksek doz içeren enjeksiyonlardan sonra belirgindir. Kontrollü diyabet çoğu zaman engel değildir, ancak işlem öncesi ve sonrası şeker takibi planlanmalıdır.
Enjeksiyon öncesinde hekiminiz son HbA1c değerinizi ve günlük şeker ölçümlerinizi sorabilir. Şekeri kontrolsüz seyreden hastada önce diyabet tedavisinin düzenlenmesi önerilir; çünkü hem kan şekerindeki ani yükselme hem de enfeksiyon riski bu hastalarda daha fazladır.
Diyabet Hastaları İçin Pratik Öneriler
- Enjeksiyondan sonraki 3-5 gün kan şekerinizi her zamankinden daha sık ölçün.
- İnsülin kullanıyorsanız doz ayarlaması için enjeksiyon öncesinde dahiliye ya da endokrinoloji hekiminize danışın.
- Ölçümleriniz sizin için belirlenen hedefin belirgin üzerine çıkarsa diyabet hekiminizi arayın.
- Enjeksiyon yerinde kızarıklık ve ısı artışını yakından izleyin; diyabette enfeksiyon belirtileri daha sinsi seyredebilir.
Kortizon İğnesi mi, Hyaluronik Asit mi, PRP mi?
Bu üç enjeksiyonun etki mekanizması, etkinin başlama hızı ve süresi farklıdır. Kortizon hızlı başlayan güçlü bir iltihap baskılayıcıdır; hyaluronik asit eklem sıvısının kayganlığını desteklemeyi hedefler; PRP ise kişinin kendi kanından elde edilen trombositten zengin plazmadır. Seçim, hastalığın evresine ve hastanın beklentisine göre yapılır.
|
Özellik |
Kortizon iğnesi |
Hyaluronik asit |
PRP |
|---|---|---|---|
|
İçerik |
Sentetik kortikosteroid (çoğunlukla lokal anestezikle) |
Eklem sıvısının doğal bileşenine benzer jel |
Hastanın kendi kanından ayrıştırılan trombositten zengin plazma |
|
Temel etki |
İltihabı baskılar |
Kayganlığı ve şok emiciliği desteklemeyi amaçlar |
Büyüme faktörleriyle doku ortamını etkilemeyi amaçlar |
|
Etkinin başlaması |
Birkaç gün |
Birkaç hafta |
Birkaç hafta |
|
Etki süresi (bildirilen) |
Genellikle birkaç hafta - 3 ay |
Değişken; bazı hastalarda birkaç ay |
Değişken; bazı çalışmalarda 6-12 ay |
|
En uygun durum |
Şişlik ve sıvıyla seyreden alevlenme, bursit, tetik parmak |
Hafif-orta diz kireçlenmesi, kortizonun uygun olmadığı hastalar |
Hafif-orta diz kireçlenmesi, bazı kronik tendinopatiler |
|
Kanıt durumu |
Kısa süreli rahatlama için kılavuzlarda kabul görür |
Kılavuzlar arasında görüş ayrılığı var |
Diz kireçlenmesinde umut verici veriler var; kılavuzlar arasında görüş ayrılığı sürüyor |
|
Diyabet hastasında şeker etkisi |
Geçici yükselme yapabilir |
Beklenmez |
Beklenmez |
|
Tekrar sıklığı |
Aynı bölgeye yılda 3-4'ü aşmaması önerilir |
Ürüne göre tek doz veya kür |
Protokole göre 1-3 seans |
Bu enjeksiyonların hiçbiri kireçlenmiş kıkırdağı yerine koymaz. PRP tedavisi ve kök hücre uygulamaları hakkında daha ayrıntılı bilgiyi ilgili sayfalarda bulabilirsiniz. Hangi seçeneğin size daha uygun olduğu; ağrının karakteri, röntgendeki evre, yaşınız, eşlik eden hastalıklarınız ve aktivite hedefleriniz birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Kortizon İğnesi Kireçlenmeyi Hızlandırır mı?
Tek veya seyrek yapılan kortizon iğnesinin kireçlenmeyi belirgin biçimde hızlandırdığına dair güçlü bir kanıt yoktur. Ancak düzenli aralıklarla uzun süre tekrarlanan enjeksiyonların kıkırdak kaybıyla ilişkili olabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Bu nedenle kortizon, gerektiğinde ve sınırlı sayıda kullanılan bir araç olarak görülür.
Son yıllarda bazı görüntüleme çalışmalarında, eklem içi enjeksiyondan sonra nadir de olsa hızlı ilerleyen eklem hasarı vakaları bildirilmiştir. Bu bulguların ne kadarının enjeksiyonla, ne kadarının hastalığın doğal seyriyle ilişkili olduğu henüz netleşmemiştir. Pratik anlamı şudur: enjeksiyon sonrasında ağrı beklenmedik biçimde artar ya da yeni ortaya çıkan bir kısıtlılık olursa yeniden değerlendirme yapılmalıdır.
Kortizon İğnesinden Sonra Spor Yapılabilir mi?
Kortizon iğnesinden sonra genellikle ilk 48 saat ağır yüklenmeden kaçınılması, sonra yürüyüş ve hafif egzersizlerle başlanması önerilir. Koşu, sıçrama ve ağır ağırlık çalışmaları gibi yüksek yüklü aktivitelere dönüş, enjeksiyon yapılan bölgeye ve altta yatan hastalığa göre birkaç gün ile birkaç hafta arasında planlanır.
Kortizonun ağrıyı maskelemesi, sporcunun dokuyu fark etmeden aşırı yüklemesine yol açabilir. Özellikle tendon sorunlarında enjeksiyondan hemen sonra eski yük düzeyine dönmek yırtılma riskini artırabilir. Bu nedenle spora dönüş, kademeli bir egzersiz programı ve fizyoterapist ya da hekim kontrolüyle yapılmalıdır. Sporcularda yaralanma yönetimi hakkında genel bilgi için spor yaralanmaları sayfamıza bakabilirsiniz.
Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
Kortizon iğnesi sonrasında çoğu yakınma kendiliğinden geçer. Aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden, aynı gün içinde hekiminize ulaşmanız önerilir:
- Enjeksiyondan sonraki günlerde 38 derece ve üzeri ateş
- Eklemde giderek artan şişlik, ısı artışı ve kızarıklık
- 48 saati aşan ve şiddetlenen ağrı
- Enjeksiyon yerinden akıntı
- Diyabet hastasında ölçümlerle düşmeyen yüksek kan şekeri
- Nefes darlığı, yüzde şişlik veya yaygın döküntü gibi alerji belirtileri
- Tendon bölgesinde ani "kopma" hissi ve güç kaybı
Enjeksiyondan önce de değerlendirme gerektiren durumlar vardır: gece uyutmayan ve istirahatle geçmeyen ağrı, açıklanamayan kilo kaybı ve ateşle birlikte eklem şişliği, travma sonrası eklemi kullanamama. Bu yakınmalarda kortizon iğnesinden önce nedenin netleştirilmesi gerekir.
Kaynaklar
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) OrthoInfo. Cortisone Shot (Steroid Injection). https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/cortisone-shot-steroid-injection
- NHS. Steroid injections. https://www.nhs.uk/conditions/steroid-injections/
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Platelet-Rich Plasma for Knee Osteoarthritis: Technology Overview. https://www.aaos.org/globalassets/quality-and-practice-resources/biologics/technology-overview_prp-for-knee-oa.pdf
- Kolasinski SL ve ark. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res. 2020.
- McAlindon TE ve ark. Effect of Intra-articular Triamcinolone vs Saline on Knee Cartilage Volume and Pain in Patients With Knee Osteoarthritis: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2017.