Diz kireçlenmesine en çok iyi geldiği bilimsel olarak gösterilen yöntemler düzenli kas güçlendirme egzersizleri, fazla kilolu kişilerde kilo vermek ve düşük darbeli aerobik aktivitedir. Bunlara gerektiğinde ağrı kesici jeller, kısa süreli ilaçlar, destek cihazları ve seçilmiş hastalarda eklem içi enjeksiyonlar eklenir. Hiçbir yöntem aşınmış kıkırdağı yenilemez; amaç ağrıyı azaltıp işlevi korumaktır.
İnternette "diz kireçlenmesine birebir", "kıkırdağı yeniden oluşturan" gibi iddialarla pek çok yöntem önerilir. Bu sayfada uluslararası kılavuzlar (AAOS, NICE, OARSI) ve bilimsel çalışmalar ışığında hangi yöntemlerin işe yaradığını, hangilerinin sınırlı kanıta sahip olduğunu ve hangilerinin yararının gösterilmediğini bulacaksınız.
Diz kireçlenmesinin nedenleri, evreleri ve tanısı hakkında genel bilgi için diz kireçlenmesi sayfasına, tüm eklemleri kapsayan bilgi için kireçlenme sayfasına bakabilirsiniz.
- Diz Kireçlenmesinde Hangi Tedavilerin Etkisi Kanıtlanmıştır?
- Diz Kireçlenmesinde Kilo Vermek Ne Kadar Fark Eder?
- Diz Kireçlenmesi Egzersizleri Nasıl Yapılır?
- 1. Diz altına havlu bastırma (kuadriseps kasılması)
- 2. Düz bacak kaldırma
- 3. Sandalyede diz açma
- 4. Yan yatarak bacak kaldırma
- 5. Sandalyeden kalkıp oturma
- 6. Topuk kaydırma
- Aerobik Egzersiz Önerileri
- Diz Kireçlenmesinde Hangi Hareketlerden Kaçınılmalı?
- Diz Kireçlenmesinde Dizlik ve Destekler İşe Yarar mı?
- Diz Kireçlenmesinde Hangi İlaçlar Kullanılır?
- Diz Kireçlenmesinde İğne Tedavileri Nasıl Karşılaştırılır?
- Diz Kireçlenmesinde İşe Yaramadığı Gösterilen Yöntemler Hangileridir?
- Diz Kireçlenmesine Evde Ne İyi Gelir?
- Diz Kireçlenmesinde Ameliyat Ne Zaman Gündeme Gelir?
- Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
- Doç. Dr. Selahattin Özyürek'in Bu Konudaki Çalışmaları
- Kaynaklar
- Sık Sorulan Sorular
Diz Kireçlenmesinde Hangi Tedavilerin Etkisi Kanıtlanmıştır?
Diz kireçlenmesinde etkisi en güçlü kanıtlarla desteklenen tedaviler egzersiz (özellikle uyluk ve kalça kaslarını güçlendirme), fazla kilolu kişilerde kilo verme, hasta eğitimi ve antiinflamatuar ilaçlardır (ağızdan veya cilde sürülen). Kortizon iğnesi kısa süreli rahatlama sağlar. Hyaluronik asit ve PRP'nin kanıtları ise daha tartışmalıdır.
Aşağıdaki tablo, sık sorulan yöntemleri kanıt düzeyine göre özetler. Tablo genel bir yol haritasıdır; size uygun seçenek muayene, röntgen evresi ve sağlık durumunuza göre belirlenir.
|
Yöntem |
Kanıt durumu |
Kimde öne çıkar |
Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
|
Güçlendirme egzersizleri |
Güçlü; tüm kılavuzlarda ilk basamak |
Her evrede, her yaşta |
Düzenlilik şart; etkisi haftalar içinde ortaya çıkar |
|
Kilo verme |
Güçlü (fazla kilolu kişilerde) |
Beden kitle indeksi 25'in üzerinde olanlar |
Egzersizle birlikte daha etkili |
|
Ağızdan antiinflamatuar ilaç |
Güçlü (kısa dönem ağrı) |
Alevlenme dönemleri |
Mide, böbrek, kalp riskleri; hekim kontrolünde |
|
Cilde sürülen antiinflamatuar jel |
Güçlü-orta |
İleri yaş, ilaç yan etkisi riski olanlar |
Yan etkisi düşük, etkisi orta düzeyde |
|
Kortizon iğnesi |
Orta (kısa süreli etki) |
Şiş ve ağrılı alevlenme dönemleri |
Sık tekrar önerilmez |
|
Hyaluronik asit iğnesi |
Sınırlı ve tartışmalı |
Seçilmiş, erken-orta evre hastalar |
Kılavuzlar arasında öneri farkı var |
|
PRP |
Sınırlı-orta, gelişmekte |
Erken-orta evre, daha genç hastalar |
Hazırlama yöntemleri standart değil |
|
Glukozamin, kondroitin |
Tutarsız |
Rutin önerilmez |
Etkileşimler açısından hekime danışın |
|
Rutin artroskopik eklem temizliği (debridman) |
Yararı gösterilmemiş |
Önerilmez |
Mekanik kilitlenme gibi özel durumlar ayrıca değerlendirilir |
Diz Kireçlenmesinde Kilo Vermek Ne Kadar Fark Eder?
Fazla kilolu kişilerde vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 5-10'u kadar kilo vermek, diz ağrısını ve günlük işlevi anlamlı ölçüde iyileştirebilir. Yürürken dize binen yük vücut ağırlığının birkaç katı olduğundan, verilen her kilo eklemdeki yükü katlanarak azaltır. Kilo verme, egzersizle birlikte yapıldığında etkisi daha belirgindir.
Yağ dokusu yalnızca mekanik yük oluşturmaz; eklemde iltihabı artıran maddeler de salgılar. Bu nedenle kilo verme, ağrıyı hem yük azaltarak hem de iltihabi ortamı hafifleterek etkileyebilir. Hızlı ve sert diyetler yerine sürdürülebilir bir beslenme düzeni, gerekirse bir diyetisyen eşliğinde planlanmalıdır.
- Gerçekçi hedef koyun: önce mevcut kilonuzun yüzde 5'i, sonra yüzde 10'u.
- Şekerli içecekleri ve işlenmiş gıdaları azaltın, sebze ve protein ağırlıklı beslenin.
- Ağrı nedeniyle yürüyemiyorsanız sabit bisiklet veya havuz egzersizleriyle kalori harcayın.
Diz Kireçlenmesi Egzersizleri Nasıl Yapılır?
Diz kireçlenmesi egzersizleri uyluk ön ve arka kaslarını, kalça kaslarını güçlendiren ve eklem hareket açıklığını koruyan basit hareketlerdir. Haftada en az 3 gün, ağrıyı belirgin artırmayacak şekilde yapılır. Egzersiz sırasında hafif rahatsızlık kabul edilebilir; ağrı iki saatten uzun sürüyorsa yük ve tekrar sayısı azaltılmalıdır.
Aşağıdaki egzersizler genel olarak güvenli kabul edilen başlangıç hareketleridir. Yakın zamanda ameliyat olduysanız, dizinizde ani şişlik veya kilitlenme varsa ya da kalp-damar hastalığınız varsa başlamadan önce hekiminize danışın.
1. Diz altına havlu bastırma (kuadriseps kasılması)
Sırt üstü ya da bacaklar uzatılmış oturur pozisyonda, diz altına rulo yapılmış bir havlu koyun. Uyluk ön kasını sıkarak diz arkasıyla havluyu aşağı bastırın, 5 saniye tutup gevşetin. 10 tekrarı günde 2-3 kez yapabilirsiniz.
2. Düz bacak kaldırma
Sırt üstü yatın, sağlam bacağınızı dizden bükün. Diğer bacağınızın uyluk kasını sıkıp dizi düz tutarak bacağı yaklaşık 30 cm kaldırın, 3-5 saniye tutup yavaşça indirin. 10 tekrarla başlayın, 3 sete kadar çıkın.
3. Sandalyede diz açma
Sandalyede dik oturun. Bir dizinizi yavaşça düzleştirin, 5 saniye tutun ve indirin. Kolaylaştığında ayak bileğine hafif bir ağırlık (0,5-1 kg) ekleyebilirsiniz. Her bacak için 10 tekrar, 2-3 set yapın.
4. Yan yatarak bacak kaldırma
Yan yatın, alttaki dizinizi hafifçe bükün. Üstteki bacağı dizini düz tutarak 20-30 cm kaldırıp indirin. Bu hareket kalça yan kaslarını güçlendirir ve dizin iç tarafındaki yükü dengelemeye yardımcı olur.
5. Sandalyeden kalkıp oturma
Kollarınızı göğsünüzde çaprazlayarak sandalyeden kalkın ve yavaşça oturun. Zorlanıyorsanız kollardan destek alın veya daha yüksek bir sandalye kullanın. 8-10 tekrar günlük işlevi doğrudan geliştirir.
6. Topuk kaydırma
Sırt üstü yatarken topuğunuzu yatak üzerinde kaydırarak dizinizi rahatça bükebildiğiniz kadar bükün, ardından düzleştirin. Hareket açıklığını korumak için günde 10-15 tekrar yeterlidir.
Aerobik Egzersiz Önerileri
- Düz zeminde yürüyüş: 10 dakikayla başlayıp kademeli olarak 30-40 dakikaya çıkın.
- Sabit bisiklet: Selenin yüksekliği, pedal en altta iken diz hafif bükük kalacak şekilde ayarlanmalı; düşük dirençle başlayın.
- Yüzme ve su içi yürüyüş: Suyun kaldırma kuvveti dize binen yükü azaltır.
- Tai chi ve yoga: Denge ve esnekliği artırır; diz çökme ve derin çömelme içeren pozlardan kaçının.
Diz Kireçlenmesinde Hangi Hareketlerden Kaçınılmalı?
Diz kireçlenmesinde tamamen hareketsiz kalmak önerilmez; ancak dizi aşırı zorlayan bazı hareketlerin sınırlanması ağrıyı azaltır. Derin çömelme, uzun süre diz çökme, yük altında dizi döndürme, yokuş ve merdiven inişlerinde aceleci adımlar ile sert zeminde koşu ve zıplama yakınmaları artırabilir.
- Yerde bağdaş kurma, çömelerek iş yapma ve namazda uzun süre diz çökme yerine mümkünse sandalye kullanın.
- Merdiven çıkarken sağlam bacakla, inerken ağrılı bacakla adım atın.
- Ağır yük taşımayı azaltın; alışverişi tekerlekli araba ile taşıyın.
- Koşu, basketbol ve futbol gibi zıplama içeren sporlar yerine bisiklet ve yüzmeyi tercih edin.
Diz Kireçlenmesinde Dizlik ve Destekler İşe Yarar mı?
Dizlikler ve destekler bazı hastalarda ağrıyı azaltabilir ve kişinin kendini daha güvende hissetmesini sağlar. Dizin iç tarafıyla sınırlı kireçlenmede yükü dış tarafa aktaran özel "yük boşaltıcı" ortezler denenebilir. Baston ise ağrısız tarafın elinde kullanıldığında dize binen yükü belirgin şekilde azaltır.
Basit elastik dizlikler dizi ısıtır ve vücudun eklem pozisyonunu algılamasına katkı verebilir; ancak kası zayıflatacak kadar uzun ve sürekli kullanılmamalıdır. Yük boşaltıcı ortezlerin kanıtı karışıktır ve bazı hastalar bunları rahatsız bulur. Tabanlık seçimi ise ayak yapısına göre yapılmalıdır; kama tabanlıkların rutin kullanımı önerilmemektedir.
Diz Kireçlenmesinde Hangi İlaçlar Kullanılır?
Diz kireçlenmesinde ağrı kontrolü için cilde sürülen antiinflamatuar jeller, ağızdan alınan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve parasetamol kullanılır. Kılavuzlar ileri yaştaki hastalarda önce jelleri, ağızdan ilaçları ise en düşük etkili dozda ve kısa süreli kullanmayı önerir. Güçlü opioid ağrı kesiciler bağımlılık riski nedeniyle önerilmez.
Ağızdan alınan antiinflamatuar ilaçlar mide kanaması, böbrek fonksiyon bozukluğu ve kalp-damar olayları riskini artırabilir. Bu nedenle mide şikâyeti, böbrek hastalığı, yüksek tansiyon veya kalp hastalığı olan kişiler bu ilaçları hekim önerisi olmadan kullanmamalıdır. Bazı hastalarda kronik ağrıda kullanılan duloksetin gibi ilaçlar da hekim değerlendirmesiyle seçenek olabilir.
Diz Kireçlenmesinde İğne Tedavileri Nasıl Karşılaştırılır?
Diz kireçlenmesinde en sık kullanılan iğne tedavileri kortizon, hyaluronik asit ve PRP'dir. Kortizon şiş ve ağrılı dönemde hızlı ama kısa süreli rahatlama sağlar. Hyaluronik asit eklem sıvısını taklit eder, etkisi tartışmalıdır. PRP kişinin kendi kanından hazırlanır; erken-orta evrede umut verici sonuçlar olsa da kanıtlar gelişmektedir.
|
Özellik |
Kortizon |
Hyaluronik asit |
PRP |
|---|---|---|---|
|
İçerik |
Güçlü iltihap giderici ilaç |
Eklem sıvısının ana bileşenine benzer jel |
Kişinin kendi kanından elde edilen trombositten zengin plazma |
|
Etki başlangıcı |
Birkaç gün içinde |
Birkaç hafta içinde |
Birkaç hafta içinde |
|
Etki süresi |
Genellikle birkaç hafta |
Değişken, birkaç ay olabilir |
Değişken, bazı çalışmalarda birkaç ay ile bir yıl |
|
En uygun durum |
Şişlik ve sıvı ile seyreden alevlenme |
Erken-orta evre, ilaçlardan yarar görmeyen hasta |
Erken-orta evre, daha genç ve aktif hasta |
|
Kılavuz yaklaşımı |
Kısa dönem için önerilir |
Kılavuzlar arasında farklı; rutin önerilmeyebilir |
Sınırlı öneri; standart hazırlama yöntemi yok |
|
Olası yan etkiler |
Kan şekerinde geçici artış, tekrarlı kullanımda kıkırdak üzerine olumsuz etki endişesi |
Geçici ağrı ve şişlik |
Geçici ağrı ve şişlik |
|
Kıkırdağı yeniler mi? |
Hayır |
Hayır |
Gösterilmemiştir |
Her eklem içi işlemde, seyrek de olsa enfeksiyon riski vardır; bu nedenle uygulamalar steril koşullarda yapılmalıdır. Ayrıntılı bilgi için kortizon iğnesi ve PRP tedavisi sayfalarına bakabilirsiniz. Kök hücre uygulamaları ise diz kireçlenmesinde hâlâ araştırma aşamasındadır.
Diz Kireçlenmesinde İşe Yaramadığı Gösterilen Yöntemler Hangileridir?
Yaygın diz kireçlenmesinde rutin artroskopik eklem yıkama ve temizlik (debridman), yapılan kontrollü çalışmalarda egzersiz ve fizik tedaviye üstün bulunmamıştır. Bu nedenle uluslararası kılavuzlar bu ameliyatı kireçlenme tedavisi olarak önermez. Glukozamin-kondroitin, kama tabanlık ve bazı cihaz tedavilerinin de tutarlı yararı gösterilmemiştir.
Bu, kireçlenmesi olan bir dizde hiçbir zaman artroskopi yapılmayacağı anlamına gelmez. Eklem içinde serbest cisim ya da yer değiştirmiş bir menisküs parçasının yol açtığı gerçek mekanik kilitlenme gibi özel durumlar ayrıca değerlendirilir. Ancak yalnızca ağrı nedeniyle, "dizi temizlemek" amacıyla yapılan artroskopinin kalıcı yararı beklenmemelidir.
Ayrıca "tek seansta kireci eriten", "kıkırdağı yeniden oluşturan" gibi iddialarla sunulan yöntemlere dikkatle yaklaşmak gerekir. Bu tür iddiaları destekleyen güvenilir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.
Diz Kireçlenmesine Evde Ne İyi Gelir?
Evde diz kireçlenmesi ağrısını hafifletmek için düzenli ev egzersizleri, alevlenmede soğuk, tutuklukta ılık uygulama, ağrısız tarafta baston kullanımı, uygun yükseklikte sandalye ve klozet ile kaymaz ayakkabı yararlı olur. Gün içinde uzun süre hareketsiz kalmamak ve aralıklarla kısa yürüyüşler yapmak tutukluğu azaltır.
- Şiş ve sıcak dizde 15-20 dakikalık soğuk uygulama, cilde bez koyarak.
- Sabah tutukluğunda ılık duş veya ılık kompres.
- Alçak koltuk ve yer minderleri yerine dizi 90 dereceden fazla bükmeyen oturma yerleri.
- Banyoda tutunma barı ve kaymaz paspas.
- Uyurken dizin altına sürekli yastık koymamak; dizin tam düzleşme yeteneği korunmalıdır.
Kaplıca (balneoterapi) ve çamur uygulamaları bazı hastalarda ağrıyı geçici olarak azaltabilir. Bu uygulamalar egzersiz ve kilo kontrolünün yerine değil, onlara ek olarak düşünülmelidir.
Diz Kireçlenmesinde Ameliyat Ne Zaman Gündeme Gelir?
En az birkaç ay düzenli uygulanan egzersiz, kilo kontrolü, ilaç ve enjeksiyon gibi ameliyatsız tedavilere rağmen ağrı günlük yaşamı, uykuyu ve yürüme mesafesini belirgin kısıtlıyorsa ve röntgende ileri hasar varsa cerrahi seçenekler konuşulur. Karar yalnızca röntgene göre değil, yakınmalara ve beklentilere göre verilir.
Genç ve aktif hastalarda, hasar dizin iç bölmesiyle sınırlıysa ve O bacak varsa tibial osteotomi ile yük sağlam bölmeye aktarılabilir. Tek bölmeyle sınırlı ileri kireçlenmede yarım diz protezi, yaygın ileri kireçlenmede total diz protezi ameliyatı uygulanır.
Ne Zaman Ortopedi Uzmanına Başvurmalısınız?
Diz ağrınız birkaç haftadır sürüyorsa, egzersiz ve basit önlemlerle azalmıyorsa veya günlük işlerinizi kısıtlıyorsa değerlendirme uygundur. Aşağıdaki durumlar ise beklemeden muayene gerektirir.
- Dizde ani başlayan şiddetli şişlik, kızarıklık ve sıcaklık, özellikle ateşle birlikte
- Dizin kilitlenmesi, tam açılamaması veya sık boşalması
- Düşme veya burkulma sonrası yük verememe
- Baldırda ağrı, şişlik ve sertlik (derin ven trombozu olasılığı)
- Eklem içi iğne sonrası artan ağrı, kızarıklık ve ateş
- Gece uykudan uyandıran ve dinlenmeyle geçmeyen ağrı
Doç. Dr. Selahattin Özyürek'in Bu Konudaki Çalışmaları
Doç. Dr. Selahattin Özyürek, Kaya E ve Oguzhan H ile birlikte EFIC 2011 kongresinde poster olarak sunulan "The effect of balneotherapy and mud pack treatment in knee osteoarthritis" çalışmasında, kaplıca ve çamur uygulamasının diz kireçlenmesi olan hastalardaki etkisini incelemiştir.
Acta Medica Mediterranea dergisinde 2013'te yayımlanan "The relationship between alexithymia and sleep disorders in patients with knee osteoarthritis" çalışmasında (Ozyurek S, Kaya E ve ark.) ise diz kireçlenmesi olan hastalarda duyguları ifade etmede güçlük ile uyku bozuklukları arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Bu çalışma, diz kireçlenmesinde tedavinin ağrının yanı sıra uyku ve ruhsal durumu da kapsaması gerektiğine dikkat çeker.
Kaynaklar
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. AAOS Updates Clinical Practice Guideline for Osteoarthritis of the Knee. https://www.aaos.org/aaos-home/newsroom/press-releases/aaos-updates-clinical-practice-guideline-for-osteoarthritis-of-the-knee/
- NICE. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226), Information for the public. https://www.nice.org.uk/guidance/ng226/informationforpublic
- Siemieniuk RAC ve ark. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ. 2017;357:j1982. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5426368
- NHS. Osteoarthritis. https://www.nhs.uk/conditions/osteoarthritis/
- APTA. Treatment of Osteoarthritis of the Knee: Evidence-Based Guideline, 3rd Edition. https://apta.org/patient-care/evidence-based-practice-resources/cpgs/treatment-of-osteoarthritis-of-the-knee-evidence-based-guideline-3rd-edition
Sık Sorulan Sorular