Diz kireçlenmesi tedavisi basamaklı bir süreçtir: Her hastada temel tedavi düzenli kas güçlendirme egzersizi, fazla kilo varsa kilo vermek ve eklemi koruyan günlük alışkanlıklardır. Bunlar yetmediğinde ağrı kesici jeller, kısa süreli ilaçlar ve seçilmiş durumlarda eklem içi iğneler eklenir. Ağrı ve hareket kısıtlılığı bu tedavilere rağmen günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlıyorsa diz kireçlenmesinin evresine göre tibial osteotomi, yarım diz protezi veya total diz protezi ameliyatı gündeme gelir.
Bu hasta rehberi; muayeneye nasıl hazırlanacağınızı, röntgen evresinin ne anlama geldiğini, her tedavi basamağında neler yaşayacağınızı, ameliyat kararının nasıl verildiğini ve ameliyat gerekirse öncesinde ve sonrasında sizi neyin beklediğini adım adım anlatır. Hastalığın tanımı ve nedenleri için Diz Kireçlenmesi sayfamıza, egzersizlerin tek tek nasıl yapıldığı için Diz Kireçlenmesine Ne İyi Gelir? rehberimize göz atabilirsiniz.
Bu rehberde:
- Diz kireçlenmesi tedavisinde gerçekçi hedefler
- Muayene, tanı ve evrelendirme süreci
- Randevuya hazırlık ve ağrı günlüğü
- Evreye göre tedavi yol haritası
- Temel tedavi: egzersiz, kilo kontrolü ve eklem koruma
- İlaç tedavisi
- Eklem içi iğne tedavileri
- Ameliyat kararı ve ameliyat seçenekleri
- Ameliyata hazırlık ve diz protezi sonrası iyileşme takvimi
- Günlük yaşam, acil belirtiler, doktorunuza sorabileceğiniz sorular ve doğru bilinen yanlışlar
Diz Kireçlenmesi Tedavisinde Amaç Nedir?
Diz kireçlenmesi (gonartroz, diz osteoartriti), eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın zamanla incelmesi ve eklemin bütün yapılarının bu sürece uyum sağlamaya çalışmasıyla gelişen bir hastalıktır. Aşınmış kıkırdağı eski haline getiren bir ilaç, iğne ya da egzersiz bugün için yoktur. Bu nedenle tedavinin gerçekçi hedefleri şunlardır:
- Ağrıyı günlük yaşamı sürdürebileceğiniz düzeye indirmek,
- Yürüme, merdiven çıkma, oturup kalkma gibi işlevleri korumak ve geliştirmek,
- Dizi saran kasları güçlendirerek ekleme binen yükü azaltmak,
- Hastalığın ilerleme hızını yavaşlatmaya yardımcı olmak,
- Ameliyat gerekiyorsa bunu doğru zamanda ve size en uygun yöntemle yapmak.
Diz kireçlenmesinde ağrı düz bir çizgide artmaz; iyi ve kötü dönemler birbirini izler. Birkaç gün süren bir alevlenme her zaman hastalığın hızla ilerlediği anlamına gelmez. Bu dalgalı seyri bilmek, kötü bir haftada umutsuzluğa kapılmamanızı ve tedavi planınızı yarıda bırakmamanızı sağlar.
1. Adım: Muayene ve Tanı Süreci Nasıl İlerler?
Diz kireçlenmesi tanısı öncelikle şikâyetleriniz ve muayene bulgularıyla konur; röntgen bu değerlendirmeyi destekler ve hastalığın evresini gösterir.
Muayenede neler yapılır?
- Öykü: Ağrının ne zamandır sürdüğü, hangi hareketlerle arttığı, sabah tutukluğunun süresi, gece ağrısı, şişlik, kilitlenme ve boşalma hissi sorulur.
- Bacak dizilimi: Ayakta bacaklarınızın O (varus) ya da X (valgus) şeklinde olup olmadığına bakılır. Bu bilgi, ileride hangi tedavinin uygun olacağını doğrudan etkiler.
- Hareket açıklığı: Dizin tam düzleşip düzleşmediği ve ne kadar büküldüğü ölçülür.
- Eklem ve çevresi: Eklem sıvısı (şişlik), hassas noktalar, bağ stabilitesi, menisküs testleri ve uyluk kaslarının gücü değerlendirilir.
- Kalça ve bel: Dizde hissedilen bazı ağrılar kalça ya da belden yansıyabildiği için bu bölgeler de kontrol edilir.
Hangi tetkikler istenir?
- Ayakta çekilen diz röntgeni: Eklem aralığının daralmasını, kemik çıkıntılarını (osteofit) ve bacak eksenini en iyi gösteren temel tetkiktir. Yükün altındaki eklemi göstermesi için ayakta çekilmesi önemlidir. Ameliyat planlanıyorsa tüm bacağı gösteren uzun film de istenebilir.
- MR: Diz kireçlenmesi tanısı için çoğu zaman gerekli değildir. Kilitlenme, ani başlayan ağrı, kemik iliği ödemi şüphesi gibi röntgenle açıklanamayan durumlarda istenir.
- Kan tahlilleri: Kireçlenme tanısı koymaz; romatizmal hastalık, gut ya da enfeksiyon gibi başka nedenlerden şüphelenildiğinde veya ameliyat öncesinde istenir.
- Eklem sıvısı incelemesi: Dizde belirgin sıvı birikimi varsa, kristal hastalığı veya enfeksiyonu ayırt etmek için sıvı alınıp incelenebilir.
Diz kireçlenmesinin evreleri ne anlama gelir?
Röntgende kireçlenmenin şiddeti genellikle Kellgren-Lawrence sınıflamasıyla 0 ile 4 arasında derecelendirilir. Aşağıdaki tablo, her evrenin kabaca ne anlama geldiğini gösterir:
|
Evre |
Röntgende görülen |
Hastanın sık yaşadığı |
Tedavide genellikle öne çıkan |
|---|---|---|---|
|
Evre 0 |
Belirgin bulgu yok |
Ağrı varsa başka nedenler araştırılır |
Nedene yönelik tedavi |
|
Evre 1 (şüpheli) |
Şüpheli eklem aralığı daralması, çok küçük kemik çıkıntısı |
Uzun yürüyüş ya da yoğun aktivite sonrası hafif ağrı |
Egzersiz, kilo kontrolü, eklem koruma |
|
Evre 2 (hafif) |
Belirgin kemik çıkıntıları, olası eklem aralığı daralması |
Merdivende ve uzun ayakta kalmada ağrı, kısa sabah tutukluğu |
Temel tedavi; gerektiğinde jel ve kısa süreli ilaç |
|
Evre 3 (orta) |
Belirgin eklem aralığı daralması, çok sayıda kemik çıkıntısı, kemik yüzeylerinde sertleşme |
Sık ağrı, şişlik atakları, yürüme mesafesinde kısalma |
Temel tedavi + ilaç + seçilmiş hastalarda iğne; uygun hastalarda osteotomi |
|
Evre 4 (ileri) |
Eklem aralığının neredeyse kaybolması, büyük kemik çıkıntıları, şekil bozukluğu |
İstirahatte ve gece ağrı, belirgin topallama, bacakta eğrilik |
Konservatif tedavi yetersizse yarım veya total diz protezi |
Önemli: Röntgendeki evre ile hissettiğiniz ağrı her zaman örtüşmez. İleri evre görüntüsü olup az şikâyeti olan da, erken evrede belirgin ağrı çeken hasta da vardır. Tedavi kararı yalnızca filme göre değil; ağrınıza, işlevinize, yaşınıza, beklentilerinize ve genel sağlık durumunuza göre birlikte verilir.
Randevuya Gitmeden Önce Nasıl Hazırlanmalısınız?
İyi hazırlanılmış bir muayene, doğru tedavi planına daha hızlı ulaşmanızı sağlar. Randevunuzdan önce şunları hazırlamanız yararlı olur:
- Önceki görüntülemeler: Daha önce çekilmiş röntgen, MR ve raporlarınız (CD veya e-Nabız üzerinden erişim bilgileri).
- İlaç listesi: Düzenli kullandığınız tüm ilaçlar; özellikle kan sulandırıcılar, şeker ve tansiyon ilaçları, mide koruyucular ve bitkisel ürünler.
- Daha önce denenen tedaviler: Fizik tedavi, iğneler (hangi iğne, kaç kez, en son ne zaman), kullandığınız ağrı kesiciler ve bunların ne kadar fayda sağladığı.
- Diğer hastalıklarınız: Diyabet, kalp hastalığı, böbrek sorunları, mide ülseri öyküsü ve geçirilmiş ameliyatlar.
- Hedefleriniz: Tedaviden ne beklediğinizi somutlaştırın. Örneğin “torunumla parka yürüyebilmek”, “işe merdivenle çıkabilmek” ya da “geceleri ağrıyla uyanmamak”.
- Rahat kıyafet: Dizin kolayca muayene edilebilmesi için şort giyebileceğiniz ya da paçası kolay kıvrılan bir kıyafet tercih edin.
Ağrı günlüğü nasıl tutulur?
Randevudan önceki 1-2 hafta boyunca kısa bir ağrı günlüğü tutmak, hekiminizin şikâyetlerinizi çok daha net anlamasını sağlar. Her gün şu soruların yanıtını not edin:
- Günün en kötü ağrısı 0 ile 10 arasında kaç puandı?
- Ağrı hangi hareketle başladı ya da arttı? (merdiven inmek, oturup kalkmak, uzun yürüyüş vb.)
- Sabah tutukluğu kaç dakika sürdü?
- Gece ağrıyla uyandınız mı?
- Dizde şişlik, ısı artışı, kilitlenme ya da boşalma hissi oldu mu?
- O gün hangi ağrı kesiciyi, ne kadar kullandınız?
- Kaç dakika ya da kaç metre ağrısız yürüyebildiniz?
Aynı günlüğü tedaviye başladıktan sonra da sürdürmek, uygulanan tedavinin işe yarayıp yaramadığını nesnel olarak görmenize yardımcı olur.
Evreye Göre Diz Kireçlenmesi Tedavi Yol Haritası
Diz kireçlenmesinde tedavi basamakları birbirinin yerine geçmez; üst üste eklenir. Örneğin iğne tedavisi yapılan ya da ameliyat planlanan bir hastada da egzersiz ve kilo kontrolü devam eder. Aşağıdaki tablo genel bir yol haritasıdır; size uygun plan muayene sonrasında belirlenir.
|
Tedavi basamağı |
Kimler için? |
Neleri kapsar? |
Ne zaman bir üst basamağa geçilir? |
|---|---|---|---|
|
1. Temel tedavi |
Evresi ne olursa olsun tüm hastalar |
Kas güçlendirme ve aerobik egzersiz, kilo kontrolü, hasta eğitimi, eklem koruma, gerekirse baston |
Düzenli uygulamaya rağmen ağrı günlük yaşamı kısıtlıyorsa |
|
2. İlaç desteği |
Egzersizi ağrı nedeniyle sürdüremeyen ya da alevlenme yaşayan hastalar |
Ağrı kesici-antiinflamatuar jeller, en düşük dozda ve kısa süreli ağızdan ilaçlar |
İlaçlar yetersiz kalıyor ya da yan etki nedeniyle kullanılamıyorsa |
|
3. Eklem içi iğneler |
Şişlikli alevlenmeler, ilaç kullanamayan hastalar, ameliyatı ertelemek isteyen seçilmiş hastalar |
Kortizon; seçilmiş durumlarda hyaluronik asit veya PRP gibi seçenekler |
İğnelerin etkisi kısa sürüyor ya da hiç fayda görülmüyorsa |
|
4. Cerrahi tedavi |
Konservatif tedaviye rağmen ağrı ve işlev kaybı belirgin olan hastalar |
Tibial osteotomi, yarım diz protezi, total diz protezi |
Karar; ağrı, işlev, görüntüleme ve hastanın beklentisine göre ortak verilir |
2. Adım: Her Hastada Temel Tedavi Nedir?
Uluslararası kılavuzların ortak görüşü, diz kireçlenmesinde tedavinin temelinin terapötik egzersiz, gerekiyorsa kilo kontrolü ve hastalığın doğru anlaşılmasını sağlayan bilgilendirme olduğu yönündedir. Bu üçlü, ileri evrede ve ameliyat bekleyen hastalarda bile geçerliliğini korur.
Egzersiz: Ağrı artarsa ne yapmalı?
Egzersize yeni başlayanlarda ilk haftalarda dizde hafif bir ağrı ya da yorgunluk hissi olabilir. Bu durum genellikle eklemin zarar gördüğü anlamına gelmez ve düzenli egzersizle azalır. Pratik bir ölçü olarak:
- Egzersiz sırasında ve sonrasında ağrınız 10 üzerinden 5'i geçmiyorsa ve ertesi sabah eski düzeyine dönüyorsa programınıza devam edebilirsiniz.
- Ağrı ertesi gün de belirgin şekilde artmış durumdaysa ya da dizde şişlik oluşuyorsa egzersizi bırakmayın; tekrar sayısını veya süresini azaltın.
- Dizde ani şişlik, kızarıklık, ısı artışı ya da kilitlenme olursa egzersize ara verip hekiminize danışın.
Hangi egzersizlerin nasıl yapılacağını görselli ve adım adım diz kireçlenmesi egzersiz rehberimizde bulabilirsiniz. Haftalık planınızı aşağıdaki örneğe benzer şekilde kurabilirsiniz:
|
Gün |
Örnek program |
|---|---|
|
Pazartesi |
Kas güçlendirme egzersizleri (20-30 dakika) + 10-15 dakika düz zeminde yürüyüş |
|
Salı |
Sabit bisiklet veya havuzda yürüme (20-30 dakika) |
|
Çarşamba |
Kas güçlendirme egzersizleri + esneme |
|
Perşembe |
Tempolu yürüyüş (ağrı sınırları içinde, 20-30 dakika) |
|
Cuma |
Kas güçlendirme egzersizleri + denge çalışması |
|
Hafta sonu |
Bir gün hafif aktivite (yüzme, bisiklet, yürüyüş), bir gün dinlenme |
Program kişiye göre düzenlenmelidir. Başlangıçta süreleri kısa tutup her hafta yavaşça artırmak, egzersizi uzun vadede sürdürmenin en güvenli yoludur. Fizyoterapist eşliğinde yapılan denetimli egzersiz programları, özellikle başlangıç döneminde motivasyonu ve doğru tekniği destekler.
Kilo kontrolü ne kadar fark eder?
Fazla kilolu hastalarda verilen her kilo diz eklemine binen yükü azaltır. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE) kılavuzu, her miktardaki kilo kaybının yararlı olduğunu, ancak vücut ağırlığının %10'unu kaybetmenin %5'e göre daha fazla fayda sağlayacağını belirtir. Örneğin 90 kilogram olan bir hasta için ilk hedef 4,5 kilogram, ikinci hedef 9 kilogram olabilir. Kilo verme sürecinde beslenme uzmanı desteği ve eklemi zorlamayan aktiviteler (yüzme, sabit bisiklet) birlikte planlanmalıdır.
Günlük yaşamda dizinizi nasıl korursunuz?
- Merdivende: Çıkarken sağlam bacakla, inerken ağrılı bacakla adım atın; tırabzandan destek alın. Kısaca “iyi bacak yukarı, ağrılı bacak aşağı”.
- Oturma: Çok alçak koltuk ve minderler yerine kolçaklı, oturma yüksekliği diz hizasında ya da biraz üzerinde sandalye tercih edin.
- Tuvalet: Alaturka tuvalet yerine alafranga tuvalet kullanın; gerekiyorsa klozet yükseltici ve tutunma barı ekleyin.
- Baston: Ağrılı dönemlerde baston kullanmak dize binen yükü azaltır. Baston ağrıyan dizin karşı tarafındaki elde tutulur ve ağrılı bacakla aynı anda yere basılır.
- Ayakkabı: Yumuşak tabanlı, darbe emici, topuğu çok yüksek olmayan ve ayağı saran ayakkabılar seçin.
- Uzun süre aynı pozisyonda kalmayın: Uzun oturmalarda her 30-45 dakikada bir kalkıp birkaç adım atın; uzun süre ayakta kalmanız gerekiyorsa ağırlığınızı iki bacağa dengeli dağıtın.
- Yük taşıma: Ağır alışverişi tek seferde taşımak yerine bölün ya da tekerlekli çanta kullanın.
3. Adım: Diz Kireçlenmesinde İlaç Tedavisi Nasıl Kullanılır?
İlaçlar diz kireçlenmesini tedavi etmez; ağrıyı azaltarak egzersiz ve günlük aktiviteleri sürdürebilmenizi sağlar. Bu nedenle ilaç tedavisi her zaman temel tedaviye ek olarak ve mümkün olan en düşük dozda, en kısa süreyle kullanılır.
- Ağrı kesici-antiinflamatuar jeller ve kremler: Diz kireçlenmesinde ilk tercih edilen ilaç seçeneklerindendir. Etki bölgesel olduğu için ağızdan alınan ilaçlara göre vücuda daha az geçer ve yan etki riski daha düşüktür.
- Ağızdan alınan antiinflamatuar ağrı kesiciler: Jellerin yetmediği dönemlerde kısa süreli kullanılabilir. Mide, böbrek, tansiyon ve kalp üzerinde yan etkileri olabileceği için özellikle ileri yaşta, mide hastalığı, böbrek yetmezliği ya da kalp hastalığı olanlarda hekim kontrolünde kullanılmalı; gerektiğinde mide koruyucu eklenmelidir.
- Parasetamol ve zayıf opioidler: Güncel kılavuzlar, diz kireçlenmesinde bu ilaçların düzenli ve uzun süreli kullanımını önermemektedir; yalnızca kısa süreli ağrı kontrolü için ara sıra kullanımları değerlendirilebilir.
- Gıda takviyeleri: Glukozamin, kondroitin ve benzeri takviyelerin kıkırdağı yenilediğine dair güçlü kanıt yoktur. Kullanmayı düşünüyorsanız diğer ilaçlarınızla etkileşimi açısından hekiminize danışın.
Kendi başınıza ilaç kullanırken dikkat: Farklı isimlerle satılan ağrı kesicilerin aynı etken maddeyi içerebileceğini unutmayın. Birden fazla ağrı kesiciyi aynı anda kullanmayın; kan sulandırıcı kullanıyorsanız ağrı kesici başlamadan önce mutlaka hekiminize danışın.
4. Adım: Eklem İçi İğne Tedavileri Nasıl İşler?
Eklem içi iğneler, diz kireçlenmesinde temel tedavinin yerini almaz; alevlenmeleri kontrol etmek, egzersize başlamayı kolaylaştırmak ya da ilaç kullanamayan hastalara seçenek sunmak amacıyla kullanılır. Hiçbir iğne aşınmış kıkırdağı yeniden oluşturmaz.
|
İğne türü |
Ne zaman düşünülür? |
Etkisi ne kadar sürer? |
Kanıt durumu ve dikkat edilecekler |
|---|---|---|---|
|
Şişlik ve sıvıyla seyreden ağrılı alevlenmeler |
Genellikle birkaç hafta |
Kısa süreli ağrı kontrolünde etkilidir. Sık tekrarlanması önerilmez; şeker hastalarında birkaç gün kan şekeri yükselebilir. |
|
|
Hyaluronik asit (eklem kayganlaştırıcı) |
Seçilmiş, genellikle erken-orta evre hastalar |
Hastadan hastaya değişir |
Kılavuzlar arasında görüş ayrılığı vardır; Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS) rutin kullanımını önermez. |
|
Seçilmiş, genellikle erken-orta evre hastalar |
Çalışmalarda birkaç aydan bir yıla kadar değişen sonuçlar |
Umut verici çalışmalar olsa da kanıt düzeyi henüz sınırlıdır; uygulama protokolleri merkezden merkeze farklılık gösterir. |
|
|
Seçilmiş hastalarda, araştırma ve uzman değerlendirmesi kapsamında |
Henüz netleşmemiştir |
Bilimsel çalışmalar sürmektedir; beklentiler gerçekçi tutulmalıdır. |
İğne günü sizi neler bekler?
- İşlem genellikle muayenehane veya poliklinik koşullarında, birkaç dakika içinde yapılır; hastanede yatış gerekmez.
- Diz bölgesi antiseptik solüsyonla temizlenir ve steril koşullarda ince bir iğneyle eklem içine girilir. Dizde sıvı varsa önce bu sıvı boşaltılabilir.
- İşlem sonrası aynı gün yürüyebilirsiniz; ancak ilk 24-48 saat uzun yürüyüş, koşu ve ağır egzersizden kaçınmanız önerilir.
- Birkaç gün süren hafif ağrı veya dolgunluk hissi olabilir; soğuk uygulama rahatlatır.
- İğne yerinde artan kızarıklık, ısı, belirgin şişlik ve ateş olursa vakit kaybetmeden hekiminize başvurun; bunlar nadir de olsa enfeksiyon belirtisi olabilir.
- Kan sulandırıcı kullanıyorsanız ve şeker hastalığınız varsa iğneden önce mutlaka belirtin.
Diz Kireçlenmesinde Hangi Yöntemler Önerilmez?
Güncel kılavuzlar bazı yaygın uygulamaların diz kireçlenmesinde yeterli fayda sağlamadığını vurgular. NICE kılavuzu; artroskopik yıkama ve temizleme işlemlerinin, akupunktur ve kuru iğnenin, ultrason, lazer ve kısa dalga gibi elektroterapi yöntemlerinin diz kireçlenmesi tedavisinde önerilmemesi gerektiğini belirtir. Dizlik, tabanlık ve bantların ise rutin olarak değil, yalnızca eklemde instabilite ya da anormal yüklenme olan ve egzersizin tek başına yetersiz kaldığı seçilmiş hastalarda kullanılması önerilir.
Kapalı diz ameliyatı (artroskopi) kireçlenmenin kendisini tedavi etmez. Ancak kireçlenmeye eşlik eden ve dizde gerçek kilitlenmeye yol açan menisküs yırtığı ya da eklem faresi gibi mekanik sorunlarda seçilmiş hastalarda gündeme gelebilir. Ayrıntılar için Diz Artroskopisi sayfamıza bakabilirsiniz.
5. Adım: Diz Kireçlenmesinde Ameliyat Kararı Nasıl Verilir?
Diz kireçlenmesinde ameliyat kararı yalnızca röntgen görüntüsüne bakılarak verilmez. Aşağıdaki durumların birkaçı birlikte varsa cerrahi tedavi seçeneklerini hekiminizle konuşmanın zamanı gelmiş olabilir:
- Düzenli egzersiz, kilo kontrolü, ilaç ve gerektiğinde iğne tedavilerine rağmen aylardır süren belirgin ağrı,
- Geceleri ağrıyla uyanmak ya da istirahatte de devam eden ağrı,
- Ağrısız yürüme mesafesinin belirgin şekilde kısalması, bastonsuz yürüyememe,
- Merdiven, alışveriş, ev işleri, iş ya da kişisel bakım gibi günlük işlerin yapılamaz hale gelmesi,
- Dizde giderek artan eğrilik (O veya X bacak) ya da dizin tam düzleşememesi,
- Ağrı kesicilerin yan etkileri nedeniyle artık kullanılamaması.
Ameliyat kararı hekim ile hastanın birlikte verdiği bir karardır. Ameliyatın faydaları, riskleri, iyileşme süreci ve ameliyat yapılmazsa neler olacağı açıkça konuşulmalıdır. Ameliyatı çok erken yapmak kadar, uygun bir hastada yıllarca ertelemek de kas kaybına, eklem sertliğine ve genel hareketsizliğe bağlı sorunlara yol açabilir.
Diz kireçlenmesinde hangi ameliyatlar yapılır?
|
Ameliyat |
Kimler için uygundur? |
Temel özelliği |
İyileşme |
|---|---|---|---|
|
Genellikle daha genç ve aktif, kireçlenmesi dizin tek bölmesinde (çoğunlukla iç tarafta) olan, O bacak eğriliği bulunan hastalar |
Kaval kemiğinin üst kısmı düzeltilerek yük, aşınmış bölmeden sağlam bölmeye aktarılır; kişinin kendi eklemi korunur. |
Kemiğin kaynaması için birkaç hafta kontrollü yük verme gerekir; tam iyileşme aylar sürer. |
|
|
Aşınması dizin yalnızca bir bölmesinde sınırlı, bağları sağlam ve bacak eğriliği düzeltilebilir hastalar |
Yalnızca aşınmış bölme protezle kaplanır; sağlam kıkırdak ve bağlar korunur. |
Total protezle karşılaştırıldığında iyileşme çoğu zaman daha hızlıdır. |
|
|
Aşınması dizin birden fazla bölmesine yayılmış, ileri evre kireçlenmesi olan hastalar |
Uyluk ve kaval kemiğinin eklem yüzeyleri, gerektiğinde diz kapağının arka yüzü protezle kaplanır. |
Çoğu hasta ilk 6-12 haftada günlük yaşamına döner; iyileşme bir yıla kadar sürebilir. |
Hangi ameliyatın sizin için uygun olduğu; kireçlenmenin dizdeki yaygınlığına, bacak dizilimine, bağların durumuna, yaşınıza, aktivite düzeyinize ve beklentilerinize göre belirlenir.
Ameliyata Hazırlık: Ameliyattan Önceki Haftalarda Neler Yapılmalı?
Ameliyata iyi hazırlanmak, ameliyat sonrası iyileşmeyi doğrudan etkiler. Hazırlık sürecinde şu adımlar önemlidir:
Sağlık hazırlığı
- Ameliyat öncesi tetkikler: Kan tahlilleri, EKG, akciğer grafisi ve gerekiyorsa kardiyoloji, dahiliye veya anestezi değerlendirmesi yapılır.
- İlaçların düzenlenmesi: Kan sulandırıcılar, bazı romatizma ilaçları ve şeker ilaçlarının ameliyat öncesinde kesilmesi veya değiştirilmesi gerekebilir. Bu düzenlemeyi kesinlikle kendi başınıza yapmayın; hekiminizin talimatına uyun.
- Enfeksiyon odaklarının kontrolü: Diş apsesi, idrar yolu enfeksiyonu, bacaklarda yara veya cilt enfeksiyonu varsa ameliyattan önce tedavi edilmelidir. Ameliyattan önceki dönemde diş kontrolü yaptırmanız önerilir.
- Kan şekeri ve tansiyon: Diyabetiniz veya yüksek tansiyonunuz varsa değerlerinizin kontrol altında olması enfeksiyon ve yara sorunlarının riskini azaltır.
- Sigara: Sigara yara iyileşmesini ve kemik kaynamasını olumsuz etkiler; ameliyattan önce bırakmak ya da en azından azaltmak önemlidir.
Ameliyat öncesi egzersiz (prehabilitasyon)
Ameliyattan önceki haftalarda uyluk ön kası (kuadriseps) ve kalça kaslarını güçlendirmek, ameliyattan sonra ayağa kalkmanızı ve yürümenizi kolaylaştırır. Koltuk değneği veya yürüteçle yürümeyi ameliyattan önce denemek de ilk günlerdeki tedirginliği azaltır.
Evinizi hazırlayın
- Kayma riski taşıyan halı, kilim ve kabloları yürüme yollarından kaldırın.
- Sık kullandığınız eşyaları bel ile omuz hizasındaki raflara yerleştirin.
- Kolçaklı, sağlam ve yeterince yüksek bir sandalye ayarlayın.
- Tuvalete klozet yükseltici, banyoya tutunma barı ve kaymaz paspas ekleyin; duşta oturabileceğiniz bir tabure bulundurun.
- Geceleri tuvalete giderken yolunuzu aydınlatacak gece lambaları yerleştirin.
- Mümkünse ilk haftalarda yatak odanızı merdiven çıkmanız gerekmeyecek bir kata taşıyın.
- Özellikle ilk 1-2 hafta size yardım edecek bir yakınınızın yanınızda olmasını planlayın.
Hastane çantasına neler konur?
- Kimlik, sigorta bilgileri ve tüm raporlarınız,
- Düzenli kullandığınız ilaçlar ve ilaç listeniz,
- Arkası kapalı, kaymaz tabanlı ve kolay giyilebilen terlik veya ayakkabı,
- Rahat, bol paçalı eşofman ya da şort,
- Gözlük, işitme cihazı, telefon şarj aleti gibi kişisel eşyalar.
Diz Protezi Ameliyatı Sonrası İyileşme Takvimi Nasıldır?
Aşağıdaki takvim total diz protezi sonrası genel bir çerçevedir. Yarım diz protezinde iyileşme çoğu zaman daha hızlı, tibial osteotomide ise kemik kaynaması nedeniyle farklı ilerler. Süreler kişinin yaşına, genel sağlığına, ameliyat öncesi kas gücüne ve egzersiz programına ne kadar uyduğuna göre değişir. Kalça protezi sonrası süreç için ayrıca Kalça Protezi Ameliyatı Sonrası rehberimize bakabilirsiniz.
|
Dönem |
Neler beklenir? |
Hedefler |
|---|---|---|
|
Hastanede (ilk 1-4 gün) |
Çoğu hasta ameliyatın ertesi günü, hatta aynı gün fizyoterapist eşliğinde yürüteç veya koltuk değneğiyle ayağa kalkar. Ağrı kontrolü, pıhtı önleyici tedavi ve yara bakımı yapılır. |
Güvenli şekilde yataktan kalkmak, tuvalete kendi başına gidebilmek, birkaç basamak inip çıkabilmek |
|
0-2. hafta |
Dizde şişlik, morarma ve ısı artışı normaldir. Egzersizler evde düzenli sürdürülür; soğuk uygulama ve bacağı yükseltmek şişliği azaltır. |
Dizi tam düzleştirmek, bükülmeyi her gün biraz artırmak, yaranın sorunsuz iyileşmesi |
|
2-6. hafta |
Yürüme giderek düzelir; çoğu hasta iki koltuk değneğinden tek değneğe veya bastona geçer. Dikiş ya da klipsler bu dönemin başında alınır. |
Diz bükülmesinin yaklaşık 90 dereceyi, ardından 110 dereceye yakın değerleri geçmesi; ev içinde bağımsız hareket |
|
6-12. hafta |
Birçok hasta yaklaşık 6. haftadan itibaren desteksiz yürümeye başlar. Masa başı işlere dönüş genellikle bu dönemdedir; bedensel güç gerektiren işler daha uzun sürebilir. |
Normal yürüme düzeni, merdiveni sırayla adım atarak çıkabilmek, kas gücünü artırmak |
|
3-6. ay |
Yüzme, bisiklet, dans ve golf gibi düşük darbeli aktivitelere dönülebilir. Uzun yürüyüşlerden sonra hafif şişlik görülebilir. |
Dayanıklılık, denge ve günlük aktivitelere tam dönüş |
|
6-12. ay |
Ağrı ve şişlik giderek azalır, kas gücü artmaya devam eder. |
İyileşmenin tamamlanması; düzenli kontrollerin sürdürülmesi |
Araç kullanma: Genel olarak total diz protezi sonrası en az 6 hafta araç kullanılmaması önerilir. Sol diz ameliyatı olup otomatik vitesli araç kullananlar daha erken dönebilir; sağ diz ameliyatında fren için gereken güç nedeniyle süre uzayabilir. Direksiyona geçmeden önce acil fren yapabildiğinizden emin olmalı ve hekiminizin onayını almalısınız.
Ameliyat sonrası hangi belirtilerde hemen doktora başvurulmalı?
- 38°C üzerinde ateş, titreme,
- Yarada artan kızarıklık, akıntı, kötü koku ya da yara kenarlarının açılması,
- Baldırda yeni başlayan ağrı, şişlik, sertlik veya kızarıklık (bacak toplardamarında pıhtı belirtisi olabilir),
- Ağrı kesicilere rağmen giderek artan şiddetli ağrı,
- Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı veya kanlı balgam: Bu belirtiler akciğere pıhtı atmasına işaret edebilir; vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Diz Kireçlenmesiyle Günlük Yaşam: Pratik Öneriler
- İş hayatı: Masa başı çalışıyorsanız ekranınızı ve sandalyenizi dizlerinizin yaklaşık 90 derece bükülü, ayaklarınızın yere tam bastığı şekilde ayarlayın; sık sık kalkıp birkaç adım atın. Uzun süre ayakta ya da çömelerek çalışıyorsanız iş yükünüzü hekiminizle konuşun.
- Seyahat: Uzun araba ve otobüs yolculuklarında 1-2 saatte bir mola verip kısa yürüyüşler yapın. Uçakta koridor tarafında oturmak dizinizi uzatmanızı kolaylaştırır.
- Uyku: Yan yatarken dizlerinizin arasına yastık koymak rahatlatabilir. Gece ağrısı uykunuzu bölüyorsa bunu muayenede mutlaka belirtin; uyku kalitesi ağrı algısını doğrudan etkiler.
- İbadet ve yere oturma: Dizi tam bükmeyi gerektiren yere oturma, bağdaş kurma ve diz çökme ağrıyı artırabilir. Bu durumlarda sandalyede oturarak ibadet etmek ve yer sofrası yerine masa kullanmak dizinizi korur.
- Soğuk ve sıcak uygulama: Şişlik ve ısı artışının olduğu alevlenmelerde 15-20 dakikalık soğuk uygulama, tutukluk ve kas gerginliğinde ise ılık uygulama rahatlatıcı olabilir. Buzu doğrudan cilde koymayın; bir havluya sarın.
- Ruh hali: Uzun süren ağrı uyku düzenini ve ruh halini etkileyebilir. Kendinizi sürekli yorgun, isteksiz ya da kaygılı hissediyorsanız bunu da hekiminizle paylaşın; tedavi yalnızca dize değil, sizin bütün olarak iyi olmanıza yönelik olmalıdır.
Diz Ağrısında Ne Zaman Beklemeden Doktora Başvurmalısınız?
Diz kireçlenmesi genellikle yavaş ilerleyen bir hastalıktır; ancak aşağıdaki durumlar kireçlenmeden farklı, acil değerlendirme gerektiren bir soruna işaret edebilir:
- Dizin birkaç saat içinde aniden şişmesi, kızarması, ısınması ve buna ateşin eşlik etmesi,
- Düşme veya burkulma sonrası bacağa hiç basamamak,
- Dizin bir pozisyonda takılıp kalması (gerçek kilitlenme) ve açılamaması,
- Açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi ya da istirahatte giderek artan gece ağrısı,
- Baldırda ağrı, şişlik ve kızarıklık.
Muayenede Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular
Muayene sırasında aklınıza gelen soruları unutmamak için bu listeyi yanınıza alabilirsiniz:
- Dizimdeki kireçlenme hangi evrede ve dizimin hangi bölmesinde?
- Ağrımın tamamı kireçlenmeden mi kaynaklanıyor, yoksa eşlik eden başka bir sorun var mı?
- Benim için en uygun egzersizler hangileri, fizyoterapist eşliğinde mi yapmalıyım?
- Kilo vermem gerekiyor mu, hedefim ne olmalı?
- Kullandığım ilaçlar ağrı kesicilerle etkileşir mi?
- İğne tedavisi benim için uygun mu, hangi iğne ve neden?
- Bu tedaviden ne kadar sürede ve ne ölçüde fayda görmeyi beklemeliyim?
- Hangi durumda bir sonraki tedavi basamağına geçmeyi konuşacağız?
- Ameliyat gerekirse benim için uygun yöntem hangisi; osteotomi, yarım protez mi, total protez mi?
- Ameliyat sonrası iyileşme sürecim, işe ve araç kullanmaya dönüşüm nasıl olur?
Diz Kireçlenmesi Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar
|
Yaygın inanış |
Gerçek |
|---|---|
|
“Kireçlenme kireçli su içmekten ya da kalsiyumdan olur.” |
Diz kireçlenmesi eklemde kireç birikmesi değil, kıkırdağın aşınmasıdır. İçme suyu ya da besinlerdeki kalsiyum kireçlenmeye yol açmaz. |
|
“Yürüdükçe diz daha çok aşınır, dinlenmek gerekir.” |
Uygun tempoda ve düz zeminde yürüyüş ile düzenli egzersiz, ağrıyı azaltır ve işlevi korur. Uzun süreli hareketsizlik ise kasları zayıflatarak şikâyetleri artırır. |
|
“Ağrı arttıysa hastalık hızla ilerliyor demektir.” |
Diz kireçlenmesi iyi ve kötü dönemlerle seyreder. Birkaç günlük alevlenme her zaman ilerleme anlamına gelmez. |
|
“İğne tedavisi kıkırdağı yeniler.” |
Bugün kullanılan iğnelerin hiçbirinin aşınmış kıkırdağı yeniden oluşturduğu gösterilmemiştir; amaç ağrıyı azaltmak ve egzersizi kolaylaştırmaktır. |
|
“Kapalı ameliyatla diz temizlenirse kireçlenme geçer.” |
Artroskopik yıkama ve temizleme kireçlenme tedavisinde önerilmez; yalnızca belirli mekanik sorunlarda seçilmiş hastalarda düşünülür. |
|
“Protez için ya çok gencim ya da çok yaşlıyım.” |
Protez kararında takvim yaşından çok ağrı, işlev kaybı ve genel sağlık durumu belirleyicidir. Daha genç ve aktif hastalarda uygun durumlarda osteotomi gibi eklemi koruyan seçenekler de vardır. |
Doç. Dr. Selahattin Özyürek ile Diz Kireçlenmesi Tedavi Süreci
Ortopedi ve travmatoloji uzmanı Doç. Dr. Selahattin Özyürek, diz kireçlenmesi olan hastalarda tedavi planını muayene bulguları, görüntüleme sonuçları ve hastanın günlük yaşam hedefleri doğrultusunda kişiye özel olarak oluşturur. Tedavi; egzersiz ve yaşam düzenlemelerinden eklem içi uygulamalara, tibial osteotomi, yarım diz protezi ve total diz protezi ameliyatlarına kadar uzanan basamaklı bir yaklaşımla planlanır.
Doç. Dr. Selahattin Özyürek'in diz kireçlenmesi üzerine bilimsel çalışmaları arasında, kaplıca ve çamur uygulamasının diz kireçlenmesi olan hastalardaki etkisini inceleyen ve EFIC 2011 kongresinde sunulan çalışma ile diz kireçlenmesi olan hastalarda duyguları ifade etmede güçlük (aleksitimi) ve uyku bozuklukları arasındaki ilişkiyi değerlendiren, 2013 yılında Acta Medica Mediterranea dergisinde yayımlanan çalışma yer alır. Bu çalışmalar, diz kireçlenmesi tedavisinin ağrının yanında uyku ve ruhsal durumu da kapsaması gerektiğine dikkat çeker.
Dizinizdeki ağrı günlük yaşamınızı kısıtlıyorsa, size en uygun tedavi basamağını belirlemek için iletişim sayfamızdan randevu talebinde bulunabilirsiniz.
Kaynaklar
- NICE NG226: Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)
- AAOS: Management of Osteoarthritis of the Knee (Non-Arthroplasty), 3rd Edition (2021)
- APTA: Treatment of Osteoarthritis of the Knee, Evidence-Based Guideline
- NHS: Osteoarthritis
- NHS: Knee replacement – Recovery
Bu rehber genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Size uygun tanı ve tedavi yöntemi, muayene ve tetkik sonuçlarınıza göre hekiminiz tarafından belirlenir.